Gia Lai bảo tồn tiếp nối mạch nguồn Hát bội Bình Định

MTXD - Giữa dòng chảy của đời sống hiện đại, Hát bội Bình Định hay còn gọi là nghệ thuật Tuồng vẫn được xem là một trong những đỉnh cao của sân khấu truyền thống Việt Nam. Không chỉ lưu giữ tinh hoa nghệ thuật biểu diễn dân gian, Hát bội còn kết tinh những giá trị lịch sử, văn hóa, đạo lý và bản sắc của vùng đất võ Bình Định, nay là tỉnh Gia Lai. 
Việc UBND tỉnh Gia Lai phê duyệt Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát bội Bình Định và nghệ thuật Bài chòi giai đoạn 2026-2030, thể hiện quyết tâm đưa di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, trở thành nguồn lực phát triển văn hóa và du lịch bền vững. 
Hát bội Bình Định được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ ngày 25/8/2014. Đây là loại hình nghệ thuật sân khấu mang đậm tính bác học, phản ánh những câu chuyện về trung hiếu, nghĩa tình, đạo làm người và khát vọng công lý. Mỗi vai diễn, làn điệu, động tác múa, nghệ thuật hóa trang hay tiếng trống, tiếng kèn đều là sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, văn chương, hội họa và võ thuật truyền thống, tạo nên giá trị độc đáo khó có loại hình nghệ thuật nào thay thế. 

Nghệ nhân Hát bội Bình Định hóa trang cho vai diễn. 

Trong hành trình phát triển của Hát bội, hai danh nhân văn hóa Đào Duy Từ và Đào Tấn có vai trò đặc biệt. Nếu Đào Duy Từ được tôn vinh là người đặt nền móng cho nghệ thuật Tuồng thì Đào Tấn đã đưa Hát bội lên đỉnh cao với gần 40 vở tuồng kinh điển, nhiều tác phẩm vẫn được các đơn vị nghệ thuật trong cả nước phục dựng và biểu diễn đến ngày nay. 
Những năm qua, công tác bảo tồn di sản đạt nhiều kết quả tích cực. Hiện toàn tỉnh có Đoàn Tuồng Đào Tấn thuộc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh là đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp; cùng 8 đoàn Hát bội ngoài công lập hoạt động thường xuyên. Khoảng 200 nghệ nhân đang trực tiếp thực hành, truyền dạy di sản; trong đó có 1 Nghệ nhân Nhân dân, 12 Nghệ nhân Ưu tú, 5 Nghệ sĩ Nhân dân và 15 Nghệ sĩ Ưu tú. Nhiều công trình văn hóa như Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh, Đền thờ Danh nhân văn hóa Đào Tấn được đầu tư, góp phần gìn giữ không gian văn hóa Tuồng. 
Tuy nhiên, Hát bội cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Không gian diễn xướng ngày càng thu hẹp; lớp nghệ nhân cao tuổi trong khi lực lượng kế cận còn mỏng; việc truyền dạy trong trường học chưa đồng bộ; nhiều giá trị quý của di sản có nguy cơ mai một. Việc gắn kết Hát bội với phát triển du lịch và xây dựng sản phẩm văn hóa đặc trưng vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. 
Chính từ thực tiễn đó, Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát bội Bình Định và nghệ thuật Bài chòi, giai đoạn 2026-2030 được xây dựng với tầm nhìn dài hạn, hướng đến bảo tồn đi đôi với phát huy giá trị di sản trong đời sống hiện đại. Một trong những mục tiêu quan trọng là số hóa toàn bộ tư liệu, hình ảnh, âm thanh, video về Hát bội để xây dựng kho dữ liệu số phục vụ nghiên cứu, giáo dục và quảng bá lâu dài; đồng thời phấn đấu 100% học sinh, sinh viên được tiếp cận thường xuyên với các hoạt động giáo dục di sản.

 Hát bội Bình Định hay còn gọi là nghệ thuật Tuồng được xem là một trong những đỉnh cao của sân khấu truyền thống Việt Nam.
 

Đề án cũng đặt mục tiêu duy trì hoạt động thường xuyên của các đoàn Hát bội ngoài công lập; định kỳ 2 năm tổ chức Liên hoan sân khấu Tuồng không chuyên cấp tỉnh; đào tạo 1 lớp trung cấp nghệ thuật Tuồng với khoảng 20 học viên, gồm 15 diễn viên và 5 nhạc công để bổ sung lực lượng kế cận. Cùng với đó là đầu tư Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh, Đền thờ Danh nhân văn hóa Đào Tấn trở thành điểm đến tham quan, trải nghiệm văn hóa và từng bước hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO ghi danh Hát bội Bình Định vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. 
Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh Gia Lai triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như điều tra, kiểm kê, số hóa di sản; phục hồi các vở tuồng kinh điển; mở rộng hoạt động truyền dạy trong cộng đồng và trường học; xây dựng các chương trình sân khấu truyền hình; tổ chức lớp tập huấn cho nghệ nhân, diễn viên trẻ; đồng thời thực hiện chính sách hỗ trợ, tôn vinh nghệ nhân và các đoàn nghệ thuật ngoài công lập. 
Không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ gìn giữ loại hình sân khấu truyền thống, Đề án còn xác định Hát bội Bình Định và nghệ thuật Bài chòi là nguồn tài nguyên văn hóa có khả năng tạo ra giá trị mới cho phát triển kinh tế, du lịch và công nghiệp văn hóa. Khi được số hóa, quảng bá rộng rãi, kết nối với giáo dục, du lịch và các hoạt động trải nghiệm, Hát bội, Bài chòi sẽ không còn chỉ hiện diện trên sân khấu mà trở thành một phần sinh động trong đời sống cộng đồng, góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa Gia Lai, khẳng định vị thế vùng đất giàu văn hoá truyền thống trên hành trình hội nhập và phát triển. 

 Lương Phong