Gia Lai kiến tạo không gian văn hóa Nước Mặn đánh thức cội nguồn chữ Quốc ngữ

MTXD - Trên cơ sở giá trị đặc biệt của Di tích lịch sử Nước Mặn - Nơi phôi thai chữ Quốc ngữ, UBND tỉnh Gia Lai thống nhất phương án Quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 mở rộng Quần thể di tích lịch sử Chùa Bà - Nước Mặn - Nơi phôi thai chữ Quốc ngữ, tạo tiền đề xây dựng không gian văn hóa hoàn chỉnh, xứng tầm với giá trị lịch sử của nơi được xem là cái nôi hình thành chữ Quốc ngữ.

Giữa vùng đất từng là thương cảng Nước Mặn sầm uất cách đây hơn bốn thế kỷ, nơi những dòng chảy giao thương, văn hóa Đông - Tây từng gặp gỡ, một dấu mốc đặc biệt của lịch sử dân tộc đã được hình thành. Chính trên mảnh đất ấy, những viên gạch đầu tiên của chữ Quốc ngữ được đặt nền móng, mở đầu cho hành trình hình thành loại văn tự trở thành tiếng nói và linh hồn của dân tộc Việt Nam.

 Di tích lịch sử Nước Mặn - Nơi phôi thai Chữ Quốc Ngữ tại thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai.

Bởi vậy, việc tỉnh Gia Lai quyết định quy hoạch mở rộng và tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử Nước Mặn - Nơi phôi thai chữ Quốc ngữ, kết nối với Chùa Bà Nước Mặn để hình thành một quần thể văn hóa - lịch sử - du lịch đặc sắc không chỉ là dự án đầu tư bảo tồn di sản, mà còn thể hiện tầm nhìn dài hạn trong gìn giữ cội nguồn văn hóa dân tộc và phát huy giá trị di sản trong thời kỳ mới.

Theo Quyết định phê duyệt Quy hoạch tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử Nước Mặn - Nơi phôi thai chữ Quốc Ngữ của UBND tỉnh Gia Lai, mục tiêu xuyên suốt là bảo tồn những yếu tố gốc của di tích, tôn vinh công lao của các giáo sĩ Dòng Tên như Francesco Buzomi, Francisco de Pina, Christophoro Borri cùng quan trấn thủ Trần Đức Hòa - những nhân vật có đóng góp quan trọng trong quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Đồng thời, nơi đây sẽ được xây dựng thành "địa chỉ đỏ" về giáo dục truyền thống, nghiên cứu ngôn ngữ học, văn hóa và lịch sử, gắn kết hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Di tích Chùa Bà tại thôn An Hòa, xã  Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 25 km.

Điểm nổi bật của đồ án là mở rộng không gian bảo vệ di tích từ 775,5 m² lên 5.060,12 m². Việc mở rộng không đơn thuần nhằm tăng diện tích mà hướng đến hình thành không gian văn hóa hoàn chỉnh, đủ điều kiện bảo vệ các yếu tố gốc, tạo vùng đệm an toàn và bố trí các hạng mục phục vụ nghiên cứu, giáo dục và tham quan. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong tư duy bảo tồn di sản, từ việc gìn giữ một điểm di tích đơn lẻ sang xây dựng không gian văn hóa sống động, có khả năng lan tỏa các giá trị lịch sử đến cộng đồng.

Trong quy hoạch, nhiều hạng mục mang ý nghĩa biểu tượng sẽ được đầu tư đồng bộ. Đài tưởng niệm với hình tượng cây cổ thụ cùng hệ thống bảy bia đá đa ngữ tiếp tục được bảo tồn nguyên trạng như biểu tượng của cội nguồn. Giếng nước cổ sẽ được nạo vét, gia cố, xây dựng mái che theo kiến trúc truyền thống để trở thành điểm tham quan thực tế, góp phần tái hiện không gian lịch sử. Bên cạnh đó là công trình biểu tượng "Cuốn sách" được thiết kế như những trang sách đang mở, biểu trưng cho sự khai sinh và lan tỏa của chữ Quốc ngữ suốt hơn bốn thế kỷ qua. Nhà thông tin rộng 400 m² sẽ trở thành nơi trưng bày tư liệu, hiện vật, hình ảnh về quá trình hình thành chữ Quốc ngữ và lịch sử vùng đất Nước Mặn.

Đáng chú ý, hơn 74% diện tích quy hoạch được dành cho cây xanh và cảnh quan. Những hàng cây bản địa, thảm cỏ, lối đi lát đá bazan, hệ thống chiếu sáng nghệ thuật cùng kiến trúc gần gũi với không gian làng quê sẽ tạo nên tổng thể hài hòa, trang nghiêm và giàu bản sắc. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn thể hiện quan điểm lấy thiên nhiên làm nền cho di sản, để mỗi bước chân của du khách đều cảm nhận được chiều sâu văn hóa và sự tĩnh lặng của vùng đất từng ghi dấu bước khởi đầu của chữ viết dân tộc.

Song song với việc tu bổ di tích, tỉnh Gia Lai còn định hướng phát triển nơi đây thành trung tâm giáo dục truyền thống và du lịch văn hóa. Nhà thông tin sẽ trưng bày tư liệu, hình ảnh, video về quá trình hình thành chữ Quốc ngữ; ứng dụng mã QR, công nghệ số, thực tế ảo và hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ nhằm nâng cao trải nghiệm cho du khách. Đặc biệt, tỉnh định hướng xây dựng tuyến du lịch chuyên đề "Hành trình chữ Quốc ngữ", kết nối Nước Mặn - nơi khởi nguyên của chữ Quốc ngữ với Nhà in Làng Sông - nơi góp phần truyền bá chữ Quốc ngữ vào đầu thế kỷ XX; đồng thời liên kết với Tháp Bánh Ít, Chùa Long Phước, Đình làng An Cửu và nhiều di sản khác để hình thành chuỗi sản phẩm du lịch đặc trưng của địa phương.

Chùa Bà nằm gần khu vực từng là cảng thị Nước Mặn – một thương cảng sầm uất trong lịch sử, nơi từng diễn ra nhiều hoạt động giao thương giữa các thương nhân trong và ngoài nước.

Một điểm nhấn quan trọng khác là chủ trương kết nối Di tích lịch sử Nước Mặn với Chùa Bà Nước Mặn - ngôi chùa hơn 400 năm tuổi, gắn liền với thương cảng Nước Mặn xưa được ghi danh là Di tích văn hóa phi vật thể quốc gia. Chùa Bà không chỉ lưu giữ giá trị tín ngưỡng của cộng đồng người Việt và người Hoa mà còn phản ánh quá trình giao lưu văn hóa Đông - Tây trên vùng đất cảng thị sầm uất một thời. Khi được kết nối trong cùng một quần thể, hai di sản sẽ bổ trợ cho nhau, tái hiện đầy đủ hơn diện mạo lịch sử của Nước Mặn - nơi hội tụ của thương mại, văn hóa, tín ngưỡng và sự hình thành chữ Quốc ngữ.

Quan điểm xuyên suốt của tỉnh Gia Lai là phát huy tối đa giá trị lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ học đặc biệt của Di tích lịch sử Nước Mặn, từng bước xây dựng nơi đây trở thành điểm đến văn hóa, nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và du lịch đặc sắc. Khi quần thể Chùa Bà - Nước Mặn - Nơi phôi thai chữ Quốc ngữ được hoàn thiện, nơi đây sẽ không chỉ là điểm đến của những người yêu lịch sử mà còn trở thành biểu tượng văn hóa mới của Gia Lai, góp phần lan tỏa những giá trị trường tồn của tiếng Việt và chữ Quốc ngữ đến các thế hệ hôm nay và mai sau.

Mỹ Bình – Lương Phong