Quản lý chất thải xây dựng tại Hà Nội: Cần biến gánh nặng môi trường thành nguồn tài nguyên

MTXD - Trong quá trình đô thị hóa, mỗi ngày hàng nghìn tấn đất đá, bê tông, gạch vỡ phát sinh từ hoạt động xây dựng và phá dỡ công trình. Nếu nhìn dưới góc độ truyền thống, đây là lượng chất thải cần phải xử lý. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của kinh tế tuần hoàn, nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn trong số đó hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên thứ cấp phục vụ san lấp mặt bằng, sản xuất vật liệu xây dựng hoặc tái sử dụng cho các công trình hạ tầng

Một dự án đang được giải phóng mặt bằng tại Hà Nội

Theo Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 1569/QĐ-TTg ngày 12/12/2024: Khối lượng CTRXD phát sinh đến năm 2025 là 2.238 tấn/ngày; năm 2030 là 2.879 tấn/ngày; năm 2050 là 4.311 tấn/ngày. Tuy nhiên theo ghi nhận từ nhiều nguồn thông tin, con số thực tế có thể còn cao hơn nhiều lần. Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay khi Hà Nội đang đẩy mạnh giải phóng mặt bằng một số dự án trọng điểm đã được quy hoạch từ nhiều năm trước.

Hà Nội đẩy mạnh công tác giải phóng mặt bằng những dự án trọng điểm.

Trên thực tế, nhiều quốc gia đã biến chất thải xây dựng thành nguồn nguyên liệu có giá trị, vừa giảm áp lực lên môi trường, vừa tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên. Tại Việt Nam, tiềm năng này cũng đang được nhiều nhà khoa học, chuyên gia môi trường và cơ quan quản lý nhắc đến như một hướng đi cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn trong thời gian tới.

Tuy nhiên, để biến phế thải xây dựng thành nguồn tài nguyên thay vì trở thành gánh nặng môi trường, điều kiện tiên quyết là phải có cơ chế quản lý chặt chẽ, quy trình phân loại, thu gom, tái chế đồng bộ và sự giám sát hiệu quả của các cơ quan chức năng. Bởi khi thiếu kiểm soát, những vật liệu đáng lẽ có thể được tái sử dụng lại đang bị đổ bỏ tràn lan, hình thành các bãi tập kết tự phát, gây ô nhiễm môi trường và làm mất mỹ quan đô thị.

Tại nhiều địa phương, đặc biệt là Hà Nội. Tình trạng đổ trộm phế thải xây dựng vẫn diễn ra công khai hoặc lén lút dưới nhiều hình thức. Đất đá, gạch vỡ, bê tông phế thải bị đổ lên đất nông nghiệp, đất công, ven đường giao thông hoặc những khu đất trống. Không ít nơi, những đống phế thải tồn tại suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, trở thành những “điểm đen” môi trường ngay giữa khu dân cư.

Điều đáng nói là các bãi tập kết tự phát này không chỉ làm nhếch nhác bộ mặt đô thị. Vào mùa khô, bụi từ cát, đá, xi măng phát tán ra môi trường, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí và sức khỏe người dân. Khi mưa lớn xảy ra, đất đá và phế thải lại theo dòng nước tràn xuống hệ thống thoát nước, gây bồi lấp kênh mương, gia tăng nguy cơ ngập úng cục bộ.

Nguy hiểm hơn, nhiều khu đất nông nghiệp sau khi bị đổ đất thải, san lấp trái phép đã dần biến dạng công năng sử dụng. Từ đất sản xuất trở thành nơi tập kết vật liệu, bãi chứa phế thải hoặc phát sinh các công trình sử dụng sai mục đích. Không chỉ gây lãng phí tài nguyên đất đai, tình trạng này còn đặt ra câu hỏi về hiệu quả quản lý, giám sát tại cơ sở.

Theo các chuyên gia môi trường, lượng chất thải rắn xây dựng tại Việt Nam đang tăng nhanh cùng tốc độ phát triển đô thị. Trong khi đó, công tác phân loại, thu gom, tái chế và xử lý vẫn chưa theo kịp thực tế. Nhiều địa phương còn thiếu khu xử lý chuyên biệt, thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả đối với hoạt động vận chuyển và đổ thải.

Một bãi tập kết trạc thải xây dựng tại xã Đông Anh - Hà Nội

Một địa điểm tập kết chất thảy xây dựng tự phát tại phường Long Biên thành phố Hà Nội.

Pháp luật hiện hành đã quy định khá rõ trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị thi công và các tổ chức, cá nhân liên quan. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 yêu cầu chất thải xây dựng phải được thu gom, phân loại, vận chuyển và xử lý đúng quy định. Đồng thời, chính quyền địa phương có trách nhiệm kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Theo quy định hiện hành, các hành vi đổ thải, tập kết vật liệu xây dựng không đúng nơi quy định có thể bị xử phạt từ hàng triệu đến hàng trăm triệu đồng tùy mức độ vi phạm. Ngoài xử phạt hành chính, các tổ chức, cá nhân vi phạm còn phải thu gom toàn bộ chất thải, khôi phục hiện trạng khu đất và chi trả chi phí khắc phục ô nhiễm môi trường.

Đối với các trường hợp lợi dụng đất nông nghiệp hoặc đất công để hình thành bãi chứa vật liệu, bãi tập kết phế thải hay xây dựng công trình trái phép, cơ quan chức năng có thể áp dụng biện pháp cưỡng chế, buộc trả lại hiện trạng ban đầu. Những trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần thậm chí có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Để ngăn chặn vi phạm từ sớm, nhiều chuyên gia cho rằng các địa phương cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong công tác quản lý. Camera giám sát, thiết bị bay không người lái, hệ thống theo dõi phương tiện vận chuyển chất thải và cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân cần được phát huy hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, việc công khai các trường hợp vi phạm trên phương tiện thông tin đại chúng cũng là biện pháp nâng cao tính răn đe./.

Lực lượng chức năng kiểm tra một bãi tập kết phế thải xây dựng tại xã Bát Tràng thành phố Hà Nội

Về lâu dài, giải pháp căn cơ vẫn là thúc đẩy tái chế chất thải xây dựng theo mô hình kinh tế tuần hoàn. Bê tông, gạch vỡ và nhiều loại vật liệu sau phá dỡ hoàn toàn có thể được tái sử dụng làm vật liệu san lấp hoặc nguyên liệu cho sản xuất vật liệu xây dựng mới, góp phần giảm áp lực môi trường, tiết kiệm tài nguyên và hạn chế phát thải.

Để làm được điều đó, các cơ quan chức năng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật và mở rộng đầu ra cho vật liệu tái chế; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ hiện đại phục vụ thu gom, phân loại và tái chế chất thải xây dựng. Khi hành lang pháp lý đủ rõ ràng và thị trường tiêu thụ được hình thành ổn định, phế thải xây dựng hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên thứ cấp có giá trị.

Mỗi bãi phế thải tồn tại trái phép là một khoảng trống trong công tác quản lý, nhưng cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm chung đối với môi trường đô thị. Giải quyết bài toán này không thể chỉ trông chờ vào các chiến dịch xử lý ngắn hạn mà đòi hỏi sự vào cuộc thường xuyên của chính quyền, sự chủ động của doanh nghiệp và ý thức chấp hành của người dân, chủ đầu tư, đơn vị thi công. Chỉ khi các bên cùng chung tay, chất thải xây dựng mới thực sự được quản lý và sở dụng hiệu quả, góp phần xây dựng những đô thị xanh, văn minh và phát triển bền vững.

Khánh Tân - Giang Nguyễn