MTXD - Sau sáp nhập, lượng chất thải rắn sinh hoạt gia tăng trong khi năng lực xử lý chưa theo kịp đang tạo sức ép không nhỏ đối với môi trường tỉnh Phú Thọ. Từ phân loại tại nguồn, tổ chức lại mạng lưới thu gom đến đầu tư công nghệ hiện đại, địa phương đang từng bước chuyển từ “thu gom rác” sang quản trị đồng bộ toàn bộ vòng đời chất thải.

Áp lực lớn từ khâu vận chuyển, xử lý

Với gần 79.000 dân và khoảng 50 tấn rác thải phát sinh mỗi ngày, phường Hòa Bình đang chịu áp lực đáng kể trong công tác bảo đảm vệ sinh môi trường.

Hiện Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Hòa Bình thực hiện thu gom rác tại toàn bộ 40 tổ dân phố. UBND phường đã bố trí 35 điểm tập kết tạm thời gắn với khu dân cư và mạng lưới thu gom, qua đó rút ngắn thời gian lưu chứa, tạo thuận lợi cho quá trình vận chuyển.

Sau khi tập kết, rác được đưa đến cơ sở của Công ty Cổ phần Môi trường Công nghệ cao Hòa Bình tại thôn Đồng Phú, xã Lạc Thủy để xử lý.

Công nhân Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Hòa Bình thu gom rác, vệ sinh môi trường trên địa bàn phường Hòa Bình.(Ảnh photho.gov.vn)

Cách tổ chức này góp phần hạn chế tình trạng rác tồn đọng, giữ gìn cảnh quan và vệ sinh môi trường. Tuy nhiên, khoảng cách vận chuyển lên tới 85km từ phường Hòa Bình đến cơ sở xử lý đang làm gia tăng thời gian, chi phí và áp lực cho đơn vị thực hiện.

Từ thực tế trên có thể thấy, câu chuyện rác thải không còn dừng ở việc “thu gom cho sạch”, mà đặt ra yêu cầu tổ chức lại toàn bộ mạng lưới tập kết, trung chuyển và xử lý theo hướng khoa học, tiết kiệm, phù hợp với từng địa bàn.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, toàn tỉnh Phú Thọ phát sinh khoảng 2.166 tấn chất thải rắn sinh hoạt mỗi ngày, khối lượng được thu gom đạt khoảng 1.846 tấn, tương đương trên 85%.

Tỷ lệ thu gom tại khu vực đô thị đạt trên 97,8%, khu vực nông thôn đạt trên 82%. Tại một số địa bàn trung tâm như Vĩnh Phúc, Vĩnh Yên, Phúc Yên, Xuân Hòa, Việt Trì, Thanh Miếu, Nông Trang, Vân Phú, Hòa Bình, Kỳ Sơn…, tỷ lệ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt đều đạt trên 95%.

Dù tỷ lệ thu gom tương đối cao, khâu xử lý cuối cùng vẫn là “điểm nghẽn” kéo dài. Toàn tỉnh hiện có 19 nhà máy, cơ sở xử lý chất thải sinh hoạt, nhưng chỉ 10 cơ sở đang hoạt động; 5 cơ sở đã dừng hoạt động, 1 cơ sở chuẩn bị vận hành, 2 dự án đang xây dựng và 1 dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư nhưng chưa triển khai.

Tổng công suất thiết kế của các cơ sở đang hoạt động, có thủ tục môi trường, mới đạt khoảng 1.248 tấn/ngày, thấp hơn đáng kể so với lượng rác được thu gom hằng ngày. Năm 2025, tỷ lệ chất thải được thu gom, xử lý bảo đảm quy định mới đạt 68%.

Những con số trên cho thấy khoảng cách khá rõ giữa năng lực thu gom và khả năng xử lý. Nếu khoảng cách này không sớm được thu hẹp, các bãi tập kết và cơ sở xử lý hiện hữu sẽ tiếp tục chịu sức ép, kéo theo nguy cơ ảnh hưởng đến đất, nguồn nước, không khí và đời sống dân cư.

Không thể phân loại rác nếu thiếu hạ tầng đồng bộ

Trong tư duy quản lý hiện đại, rác thải sinh hoạt không hoàn toàn là thứ phải loại bỏ. Khi được phân loại và xử lý đúng cách, rác có thể trở thành nguyên liệu tái chế, tái sử dụng, sản xuất phân hữu cơ hoặc thu hồi năng lượng. Ngược lại, nếu thiếu công nghệ và hạ tầng phù hợp, rác sẽ trở thành gánh nặng môi trường kéo dài qua nhiều năm.

Trên địa bàn tỉnh Phú Thọ, nhiều bãi rác được hình thành từ khoảng năm 2010, trong quá trình thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới. Phần lớn ban đầu chỉ được xác định là bãi chứa tạm, nhưng do chưa được đầu tư đồng bộ, đến nay nhiều khu vực đã quá tải, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường và đời sống người dân.

Thực tế này đòi hỏi địa phương phải xây dựng một chuỗi quản lý chất thải thống nhất, từ phân loại, thu gom, trung chuyển đến tái chế và xử lý cuối cùng. Trong đó, phân loại rác tại nguồn là mắt xích đầu tiên nhưng chỉ có thể phát huy hiệu quả khi các khâu phía sau được tổ chức đồng bộ.

Phú Thọ đã bước đầu triển khai phân loại chất thải thành nhóm có khả năng tái chế, tái sử dụng và nhóm chất thải còn lại. Một số địa phương thực hiện phân loại thành ba nhóm, tận dụng chất thải thực phẩm để sản xuất phân hữu cơ.

Toàn tỉnh hiện có 3 nhà máy thực hiện công đoạn tái chế, tái sử dụng với tổng công suất khoảng 750 tấn/ngày. Tuy nhiên, năng lực này vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tế. Do đó, việc vận động người dân phân loại rác cần đi cùng đầu tư phương tiện thu gom riêng, điểm trung chuyển phù hợp và công nghệ xử lý tương ứng; tránh tình trạng phân loại tại hộ gia đình nhưng sau đó lại thu gom, vận chuyển chung.

Những mô hình bắt đầu từ cộng đồng

Tại nhiều xã miền núi, vùng sâu, vùng xa, công tác quản lý rác thải đang được triển khai bằng những mô hình sát với điều kiện dân cư.

Đoàn viên, thanh niên phường Hòa Bình thu gom rác thải, vệ sinh khu vực đê sông Đà. (Ảnh photho.gov.vn)

Đầu tháng 9/2026, xã miền núi Vân Sơn triển khai mô hình thu gom, xử lý rác thải sinh hoạt tập trung. Định kỳ vào thứ Hai và thứ Năm hằng tuần, đơn vị thực hiện thu gom rác dọc các trục đường chính của các thôn hoặc tại những điểm tập kết đã được quy định.

Mức phí dịch vụ được tính toán phù hợp với khả năng chi trả của hộ dân, hộ kinh doanh, nhà hàng và các điểm du lịch. Trong giai đoạn đầu, phí thu gom được nộp trực tiếp cho người do ban quản lý thôn phân công.

Phó Chủ tịch UBND xã Vân Sơn Bùi Đức Phương cho biết, đây là chủ trương mới nhằm từng bước xây dựng môi trường du lịch xanh – sạch – đẹp, hướng tới phát triển bền vững. Xã đang tuyên truyền, vận động người dân đăng ký sử dụng dịch vụ, hình thành thói quen phân loại rác tại nguồn, đưa rác đến đúng điểm tập kết và đúng thời gian quy định.

Cùng với đó, địa phương khuyến khích người dân giữ gìn nếp sống văn minh, không xả rác bừa bãi, không hình thành các điểm tập kết tự phát, góp phần nâng cao chất lượng môi trường tại khu dân cư và các điểm du lịch.

Những mô hình như tại Vân Sơn tuy mới ở quy mô cơ sở nhưng cho thấy một cách tiếp cận đáng chú ý, quản lý rác thải muốn bền vững phải bắt đầu từ sự tham gia thực chất của cộng đồng, đi kèm dịch vụ thu gom ổn định và trách nhiệm rõ ràng.

Công an xã Thung Nai phối hợp với Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Phụ nữ xã xây dựng mô hình “Ngôi nhà tái chế”, thu gom phế liệu gây quỹ hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn.(Ảnh photho.gov.vn)

Gỡ vướng cơ chế, tăng năng lực xử lý

Sau sáp nhập, việc chuyển giao các hợp đồng, nhiệm vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt từ cấp huyện về cấp xã càng làm rõ yêu cầu đổi mới phương thức quản trị.

Trong giai đoạn đầu, một số địa phương còn lúng túng khi lựa chọn hình thức đấu thầu, đặt hàng hoặc giao nhiệm vụ. Việc thu giá dịch vụ chưa đồng bộ; quá trình xác định giá tối đa, giá gói thầu và xây dựng phương án giá còn những nội dung chưa rõ. Trong khi đó, nguồn kinh phí bố trí cho cấp xã thực hiện nhiệm vụ thu gom, vận chuyển, xử lý rác còn thấp so với khối lượng công việc thực tế.

Để giải quyết bài toán trước mắt, tỉnh Phú Thọ đang tập trung đẩy nhanh tiến độ đưa Nhà máy xử lý rác thải sinh hoạt phát điện tại xã Trạm Thản vào hoạt động, đồng thời phát huy tối đa công suất của các nhà máy hiện có và tháo gỡ khó khăn để những cơ sở đang tạm dừng có thể vận hành trở lại, đáp ứng yêu cầu về môi trường.

Tỉnh cũng đang xây dựng định mức kinh tế – kỹ thuật đối với hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt và vệ sinh công cộng, làm cơ sở xác định giá dịch vụ, đồng thời hoàn thiện Đề án thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn tỉnh đến năm 2030, định hướng đến năm 2035.

Các xã, phường thuộc vùng cấp rác cho Nhà máy tại Trạm Thản được yêu cầu chủ động phối hợp, bảo đảm nguồn chất thải ổn định khi nhà máy đi vào hoạt động, dự kiến trong quý IV/2026.

Trong thời gian các dự án xử lý tập trung chưa hoàn thiện, các địa phương cần rà soát toàn bộ bãi rác hiện có, duy trì phương án xử lý phù hợp, không để gián đoạn hoạt động thu gom, vận chuyển, đồng thời kiểm soát chặt nguy cơ ô nhiễm tại những khu vực đã quá tải.

Về lâu dài, tỉnh định hướng thu hút các dự án xử lý rác tại 9 khu vực quy hoạch tập trung, nghiên cứu nâng công suất giai đoạn 2 của Nhà máy điện rác Trạm Thản lên 1.000 tấn/ngày, xem xét thu hút các dự án ứng dụng công nghệ hiện đại tại Tam Đảo, Thịnh Minh và Cụm công nghiệp Sơn Lôi.

Nhân viên Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Hòa Bình vận chuyển rác về điểm tập kết chất thải rắn sinh hoạt tạm thời.(Ảnh photho.gov.vn)

Quản trị rác thải là thước đo chất lượng phát triển

Đầu tư nhà máy và đổi mới công nghệ là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Một hệ thống quản lý chất thải hiệu quả còn phụ thuộc vào thói quen của người dân, chất lượng dịch vụ của doanh nghiệp, trách nhiệm tổ chức thực hiện của chính quyền và sự giám sát thường xuyên từ cộng đồng.

Công tác tuyên truyền vì thế cần được thực hiện cụ thể, liên tục, phù hợp với đặc điểm từng địa bàn, giúp người dân hình thành thói quen phân loại, tái chế, bỏ rác đúng nơi và đúng thời gian quy định. Các tổ chức chính trị – xã hội cần phát huy vai trò vận động, giám sát, đưa trách nhiệm bảo vệ môi trường trở thành hành động thường xuyên trong mỗi khu dân cư.

Phú Thọ đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với không gian và quy mô lớn hơn. Điều đó mở ra nhiều cơ hội, nhưng cũng đồng nghĩa lượng chất thải phát sinh sẽ tiếp tục gia tăng.

Giải quyết bài toán rác thải hôm nay, xét đến cùng, chính là chuẩn bị hạ tầng môi trường cho tương lai. Bởi chất lượng phát triển của một địa phương không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng, dòng vốn đầu tư hay những công trình mới, mà còn thể hiện qua chất lượng sống, cảnh quan đô thị, diện mạo nông thôn và môi trường tại các điểm du lịch.

Khi rác thải được quản lý như một nguồn tài nguyên và mỗi khâu đều có chủ thể chịu trách nhiệm, mục tiêu xây dựng Phú Thọ xanh, văn minh, phát triển bền vững mới có thể đi vào thực chất.

                                                                                                                                                                                 Huy Lương – Xuân Tâm