Hồ thủy điện, thủy lợi Đà Nẵng đồng loạt xả điều tiết - An toàn công trình không thể tách rời an toàn hạ du

MTXD - Việc nhiều hồ thủy điện, thủy lợi trên địa bàn thành phố Đà Nẵng triển khai điều tiết nước trong những ngày mưa lớn đặt ra yêu cầu cấp thiết về khả năng phối hợp vận hành, kiểm soát dòng chảy và bảo vệ khu vực hạ du. Xả nước để bảo đảm an toàn công trình, tạo dung tích đón lũ là yêu cầu kỹ thuật và pháp lý. Nhưng hiệu quả của một quy trình vận hành không thể chỉ được đánh giá bằng việc hồ chứa có an toàn hay không, mà còn phải được nhìn nhận từ mức độ an toàn của hàng vạn người dân sống phía dưới những con đập.
 

1. Nhiều hồ đồng loạt điều tiết: Áp lực từ những dòng nước thượng nguồn
Những ngày giữa tháng 11/2026, mưa lớn kéo dài trên địa bàn thành phố Đà Nẵng khiến nhiều khu vực miền núi và trung du đối diện nguy cơ lũ lụt, ngập úng, sạt lở đất. Lượng nước đổ về các hồ chứa tăng nhanh, buộc các đơn vị quản lý phải triển khai phương án vận hành nhằm bảo đảm an toàn công trình và duy trì dung tích phòng lũ.
Đáng chú ý, ngày 12/11, nhiều hồ chứa lớn trên địa bàn thành phố đã thông báo hoặc triển khai điều tiết nước với lưu lượng đáng kể. Tại thủy điện Sông Tranh 2, lúc 7 giờ ngày 12/11, mực nước hồ ở cao trình 172,49 m, trong khi mực nước dâng bình thường là 175 m. Lưu lượng nước về hồ đạt 1.123 m³/s, lưu lượng phát điện qua tổ máy là 95 m³/s và chưa có nước xả qua tràn. Theo kế hoạch, từ 15 giờ cùng ngày, hồ bắt đầu điều tiết qua tràn với lưu lượng dự kiến từ 70 đến 1.000 m³/s, tùy theo lượng nước về hồ. Trong khi đó, thủy điện Đắk Mi 4A đã vận hành điều tiết từ 10 giờ ngày 11/11, với lưu lượng dự kiến từ 50 đến 2.500 m³/s.
Ở hệ thống thủy lợi, hồ Phú Ninh cũng bắt đầu điều tiết từ 14 giờ ngày 12/11, với lưu lượng dự kiến từ 30 đến 700 m³/s. Đáng chú ý, mực nước hồ lúc 7 giờ cùng ngày đạt cao trình +32,29 m, cao hơn mức cao trình +32 m được nêu trong kế hoạch duy trì mực nước đến cuối tháng 11.

Việc nhiều hồ thủy điện, thủy lợi trên địa bàn thành phố Đà Nẵng triển khai điều tiết nước trong những ngày mưa lớn đặt ra yêu cầu cấp thiết về khả năng phối hợp vận hành, kiểm soát dòng chảy và bảo vệ khu vực hạ du.

Như vậy, chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, các hệ thống hồ chứa lớn đã bước vào giai đoạn điều tiết nước trong bối cảnh mưa vẫn còn diễn biến phức tạp. Điều đáng quan tâm không đơn thuần nằm ở con số hàng trăm hay hàng nghìn mét khối nước mỗi giây được xả xuống hạ du. Vấn đề cốt lõi là khi nhiều hồ cùng vận hành trên một lưu vực, lượng nước từ các nhánh sông có thể hội tụ, cộng hưởng với nước mưa tại chỗ và tạo áp lực lớn lên hệ thống sông ngòi, khu dân cư phía dưới.
Một hồ chứa có thể vận hành đúng thông số kỹ thuật, nhưng nếu dòng xả từ nhiều hồ cùng thời điểm gặp đỉnh lũ tự nhiên ở hạ lưu, nguy cơ ngập lụt vẫn có thể gia tăng. Đây chính là bài toán cần được đặt ra khi đánh giá hiệu quả điều tiết liên hồ chứa.

2. Xả điều tiết không đồng nghĩa với xả tùy ý: Quy trình vận hành phải được kiểm soát như thế nào?
Trước hết cần phân biệt rõ giữa xả nước qua tổ máy phát điện, xả điều tiết qua tràn và vận hành xả lũ theo yêu cầu cắt, giảm lũ cho hạ du. Trong hoạt động của hồ chứa, nước có thể được đưa xuống hạ du qua hệ thống tổ máy phát điện. Khi lượng nước về hồ tăng, đơn vị vận hành có thể phải điều chỉnh lưu lượng qua tổ máy và cửa xả tràn để duy trì mực nước trong giới hạn cho phép. Việc xả qua tràn thường được sử dụng khi lượng nước về vượt khả năng điều tiết thông qua phát điện hoặc khi cần chủ động hạ mực nước hồ theo yêu cầu vận hành. Tuy nhiên, không phải cứ có thông báo xả nước là đồng nghĩa với việc hồ đang xả lũ theo một chế độ bất thường. Cần căn cứ vào mực nước hồ, lưu lượng nước đến, lưu lượng xả, mục tiêu vận hành và lệnh điều hành có thẩm quyền để xác định chính xác bản chất của từng hoạt động.
Đối với lưu vực Vu Gia – Thu Bồn, công tác vận hành phải tuân thủ Quy trình vận hành liên hồ chứa được ban hành tại Quyết định số 2138/QĐ-TTg ngày 6/11/2026 của Thủ tướng Chính phủ. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý. Quy trình mới thay thế Quyết định số 1865/QĐ-TTg năm 2019, gồm 5 chương, 44 điều và 3 phụ lục, có hiệu lực ngay từ ngày 6/11/2026. Theo cơ quan quản lý tài nguyên nước, quy trình mới điều chỉnh thời gian vận hành mùa lũ từ ngày 1/9 đến ngày 20/12; mùa cạn từ ngày 21/12 đến ngày 31/8 năm sau. Mùa lũ được chia thành bốn thời kỳ, tương ứng với những yêu cầu vận hành khác nhau. Đáng chú ý hơn, mực nước cao nhất trước lũ và mực nước đón lũ thấp nhất của một số hồ được điều chỉnh theo hướng tạo thêm dung tích phòng lũ. Tín hiệu mực nước tại các trạm thủy văn phục vụ quyết định vận hành cũng được điều chỉnh, tạo điều kiện để Trưởng ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự thành phố Đà Nẵng chủ động xem xét vận hành giảm lũ sớm hơn khi có dự báo mưa, lũ. Đặc biệt, trạm thủy văn Thành Mỹ được sử dụng làm căn cứ vận hành hồ Đắk Mi 4A giảm lũ cho hạ du, thay cho trạm Hội Khách trước đây.
Những điều chỉnh này cho thấy định hướng quản lý đang chuyển mạnh hơn sang chủ động đón lũ, điều tiết sớm và tăng khả năng bảo vệ khu vực hạ du, thay vì chỉ tập trung xử lý khi mực nước hồ đã tiến sát giới hạn.
Về nguyên tắc, quy trình vận hành liên hồ phải giải quyết đồng thời nhiều yêu cầu: bảo đảm an toàn công trình, điều tiết dòng chảy, cắt giảm lũ cho hạ du, bảo đảm nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt, đồng thời duy trì an toàn các hoạt động kinh tế - xã hội trên lưu vực.
Nói cách khác, vận hành hồ chứa không phải là hoạt động riêng lẻ của từng doanh nghiệp thủy điện, mà là một mắt xích trong hệ thống quản lý tài nguyên nước có sự điều hành, giám sát của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

3. Điểm nghẽn lớn nhất: Một dòng sông, nhiều hồ chứa và nhiều chủ thể vận hành
Thực tế cho thấy, nguy cơ đối với hạ du không chỉ xuất phát từ một hồ chứa đơn lẻ. Trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn, nhiều công trình thủy điện và thủy lợi có vị trí, dung tích, chức năng và chế độ vận hành khác nhau. Khi mưa lớn xuất hiện trên diện rộng, lượng nước từ các nhánh sông đổ về đồng thời, trong khi khả năng tiếp nhận của lòng sông và hệ thống thoát lũ ở hạ du có giới hạn. Đây là lý do vì sao quy trình liên hồ chứa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu từng hồ chỉ tập trung giải quyết bài toán an toàn của riêng mình mà thiếu sự phối hợp đồng bộ, việc điều tiết có thể tạo ra áp lực cộng dồn đối với dòng chảy hạ lưu. Ngược lại, nếu có sự phối hợp chặt chẽ về thời điểm, lưu lượng và chế độ vận hành, hệ thống hồ chứa có thể góp phần làm chậm, phân tán và giảm đỉnh lũ.
Một câu hỏi cần được đặt ra là: Khi dự báo mưa lớn đã xuất hiện từ trước, liệu các hồ chứa có thể chủ động điều chỉnh mực nước đón lũ sớm hơn để tăng dung tích phòng lũ hay không? Đây không phải là câu hỏi mang tính suy diễn, mà là vấn đề cần được xem xét trên cơ sở dữ liệu dự báo, mực nước thực tế, khả năng tiếp nhận nước của hồ và các quy định vận hành tương ứng. Bởi lẽ, dung tích phòng lũ không thể được tạo ra trong thời điểm nước đã đổ về quá nhanh. Muốn có khoảng trống chứa nước, phải có sự tính toán và chuẩn bị từ trước.
Mặt khác, việc hạ thấp mực nước hồ quá sớm hoặc quá nhiều cũng có thể ảnh hưởng đến nguồn nước phục vụ phát điện, tưới tiêu và sinh hoạt trong mùa khô. Do đó, bài toán điều tiết cần được giải quyết bằng dự báo thủy văn chính xác, dữ liệu cập nhật liên tục và cơ chế ra quyết định linh hoạt, chứ không phải bằng một mệnh lệnh xả nước mang tính cơ học.
Một điểm cần đặc biệt lưu ý là dữ liệu mưa, lưu lượng nước về hồ và mực nước sông ở hạ du phải được chia sẻ đồng bộ giữa các đơn vị vận hành. Nếu mỗi chủ hồ chỉ nắm thông tin trong phạm vi công trình của mình, việc dự báo diễn biến tổng hợp trên toàn lưu vực sẽ khó đạt độ chính xác cần thiết.

4. Cảnh báo quan trọng: Đừng để người dân hạ du trở thành bên nhận thông tin cuối cùng
Trong mọi quy trình vận hành hồ chứa, thông tin cảnh báo có ý nghĩa không kém các thông số kỹ thuật. Khi một hồ bắt đầu điều tiết, người dân phía dưới cần biết thời điểm nước bắt đầu về, mức độ thay đổi dòng chảy, khu vực chịu ảnh hưởng và thời gian dự kiến nước dâng. Đặc biệt, tại các khu dân cư ven sông, vùng trũng thấp, khu vực sản xuất nông nghiệp và những nơi có cầu tạm, ngầm tràn, việc cảnh báo phải được thực hiện sớm và liên tục. Các đơn vị vận hành hồ chứa có trách nhiệm thông báo cho cơ quan phòng thủ dân sự, chính quyền địa phương và các đơn vị liên quan theo quy trình. Chính quyền cơ sở phải tiếp nhận thông tin, chuyển tải đến người dân và triển khai các biện pháp ứng phó phù hợp.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận một thực tế: Có thông báo không đồng nghĩa với việc người dân đã được cảnh báo đầy đủ. Một thông báo kỹ thuật với những thuật ngữ như cao trình, lưu lượng xả, mực nước dâng bình thường hay thời gian vận hành có thể dễ hiểu đối với cán bộ chuyên môn, nhưng không phải lúc nào cũng giúp người dân hình dung được mức độ nguy hiểm. Người dân cần được thông tin bằng những nội dung cụ thể: Nước có thể lên đến đâu? Trong bao lâu? Khu vực nào phải di chuyển? Tuyến đường nào cần tránh? Khi nào cần sơ tán? Số điện thoại nào có thể liên hệ khi khẩn cấp?

Giá trị cuối cùng phải là khả năng bảo vệ cộng đồng, giảm thiểu thiệt hại và bảo đảm an toàn cho người dân ở hạ du. Bởi dòng nước từ thượng nguồn không dừng lại ở ranh giới quản lý của bất kỳ hồ chứa nào. Nó chảy qua những cánh đồng, khu dân cư, cây cầu và mái nhà của hàng nghìn gia đình.

Cảnh báo cũng phải được truyền tải qua nhiều kênh: hệ thống truyền thanh cơ sở, tin nhắn, điện thoại, mạng xã hội chính thức và thông báo trực tiếp tại các khu dân cư có nguy cơ cao. Đặc biệt, không thể mặc định rằng người dân ở vùng sâu, vùng xa đều có điện thoại thông minh, kết nối Internet hoặc khả năng tiếp cận thông tin liên tục. Nếu thông tin xả nước chỉ được truyền đến chính quyền hoặc đăng tải trên một vài kênh thông tin, trong khi người dân hạ du không nhận được cảnh báo kịp thời, thì khoảng trống trong công tác phòng chống thiên tai vẫn còn tồn tại. Cảnh báo phải đến trước dòng nước, chứ không phải đến sau khi nước đã tràn vào nhà.

5. An toàn công trình không thể là thước đo duy nhất
Một vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn là trong quản lý hồ chứa, mục tiêu bảo đảm an toàn công trình luôn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi quyết định vận hành đều chỉ được đánh giá trên cơ sở mực nước hồ có nằm trong giới hạn cho phép hay không. Một hồ chứa có thể không vượt mực nước dâng bình thường, các thiết bị vận hành vẫn hoạt động ổn định, nhưng khu vực hạ du vẫn có thể chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nếu dòng nước xả gặp thời điểm lũ tự nhiên đang lên cao.
Bởi vậy, đánh giá hiệu quả vận hành phải đặt trong tổng thể lưu vực, thay vì chỉ nhìn vào một công trình. Cần công khai, minh bạch những dữ liệu quan trọng như mực nước hồ trước và trong thời điểm điều tiết, lưu lượng nước về hồ theo từng thời điểm, lưu lượng xả qua tổ máy và qua tràn, thời điểm bắt đầu, thời điểm thay đổi lưu lượng và thời điểm kết thúc điều tiết, dữ liệu mực nước, lưu lượng tại các trạm thủy văn hạ du, thông tin về việc tiếp nhận, truyền phát cảnh báo và triển khai sơ tán dân.
Đặc biệt, khi xảy ra ngập lụt ở hạ du, cần có cơ chế đối chiếu dữ liệu vận hành hồ với diễn biến mưa, lũ tự nhiên và khả năng tiêu thoát nước của khu vực. Không thể mặc nhiên quy toàn bộ nguyên nhân ngập lụt cho thủy điện, nhưng cũng không thể chỉ dựa vào việc công trình vận hành theo quy trình để kết luận hoạt động điều tiết không làm gia tăng rủi ro.
Đó là yêu cầu của một cơ chế giám sát khách quan, dựa trên dữ liệu và trách nhiệm giải trình.

6. Những cảnh báo không thể xem nhẹ trong những ngày tới
Trước diễn biến mưa lũ phức tạp, có ít nhất năm vấn đề cần được chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và người dân đặc biệt quan tâm.
Thứ nhất, phải theo dõi tổng lượng nước xả từ nhiều hồ trên cùng lưu vực, không chỉ theo dõi thông báo của từng hồ riêng lẻ. Lưu lượng xả của một công trình có thể nằm trong giới hạn cho phép nhưng khi cộng hưởng với các nguồn nước khác, áp lực lên hạ du có thể tăng đáng kể.
Thứ hai, phải đặc biệt cảnh giác với lũ lên nhanh tại các nhánh sông, suối. Người dân tuyệt đối không chủ quan khi thấy trời tạnh mưa hoặc nước tại khu vực mình đang sinh sống chưa dâng cao, bởi nước từ thượng nguồn có thể đổ về sau đó.
Thứ ba, cần rà soát lại toàn bộ khu dân cư nằm ven sông, suối, vùng trũng thấp và những vị trí có nguy cơ bị cô lập. Các hộ có người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật phải được ưu tiên trong phương án sơ tán.
Thứ tư, kiên quyết kiểm soát người và phương tiện qua các ngầm tràn, cầu tạm, khu vực nước chảy xiết. Không cho phép hoạt động đánh bắt cá, vớt củi, qua sông hoặc vận chuyển hàng hóa tại những vị trí có nguy cơ mất an toàn.
Thứ năm, sau khi kết thúc điều tiết, không được vội vàng kết luận nguy cơ đã chấm dứt. Đất đá ngậm nước có thể tiếp tục sạt trượt, các khu vực bờ sông có thể bị xói lở, hệ thống giao thông và công trình dân sinh có thể xuất hiện hư hỏng sau lũ.
Đối với các đơn vị quản lý hồ, yêu cầu quan trọng là duy trì trực vận hành, cập nhật dự báo, kiểm tra thiết bị, thông báo kịp thời mọi thay đổi về lưu lượng xả và phối hợp với cơ quan chức năng để bảo đảm an toàn cho hạ du.

7. Đã đến lúc đánh giá hiệu quả vận hành bằng mức độ an toàn của người dân
Việc ban hành Quy trình vận hành liên hồ chứa mới trên lưu vực Vu Gia – Thu Bồn là một bước điều chỉnh quan trọng trong quản lý tài nguyên nước và phòng chống thiên tai tại Đà Nẵng. Nhưng một quy trình dù được thiết kế đầy đủ đến đâu cũng chỉ phát huy hiệu quả khi được thực hiện nghiêm túc, có sự phối hợp giữa các chủ hồ, cơ quan quản lý và chính quyền địa phương, đồng thời được giám sát bằng dữ liệu thực tế.
Đà Nẵng cần quan tâm hơn đến việc xây dựng hệ thống giám sát vận hành hồ chứa theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu mưa, mực nước hồ, lưu lượng nước về, lưu lượng xả và mực nước hạ du. Thông tin này cần được chia sẻ kịp thời với cơ quan phòng thủ dân sự và chính quyền các xã, phường chịu ảnh hưởng.
Cùng với đó, cần thường xuyên tổ chức diễn tập các tình huống xả điều tiết lưu lượng lớn, lũ chồng lũ, mất liên lạc và sơ tán dân trong đêm. Những kịch bản này phải sát với điều kiện thực tế từng địa bàn, thay vì chỉ dừng lại ở các phương án trên giấy.
Một yêu cầu khác là cần tăng cường kiểm tra độc lập việc tuân thủ quy trình của các chủ hồ, đặc biệt trong thời điểm mưa lũ lớn. Nếu phát hiện việc chậm thông báo, vận hành sai quy trình, không bảo đảm yêu cầu cảnh báo hoặc để xảy ra vi phạm, phải xác định rõ trách nhiệm của tổ chức, cá nhân liên quan và xử lý theo quy định.
Sau cùng, cần thay đổi cách nhìn nhận về thành công trong điều tiết hồ chứa. Một hồ thủy điện không chỉ được đánh giá bằng khả năng phát điện, một hồ thủy lợi không chỉ được đánh giá bằng khả năng tích nước, và một quy trình vận hành không thể chỉ được đánh giá bằng việc các thông số kỹ thuật có nằm trong giới hạn cho phép.
Giá trị cuối cùng phải là khả năng bảo vệ cộng đồng, giảm thiểu thiệt hại và bảo đảm an toàn cho người dân ở hạ du. Bởi dòng nước từ thượng nguồn không dừng lại ở ranh giới quản lý của bất kỳ hồ chứa nào. Nó chảy qua những cánh đồng, khu dân cư, cây cầu và mái nhà của hàng nghìn gia đình. Vì vậy, trách nhiệm vận hành cũng không thể dừng lại ở cửa xả của một con đập.
Đà Nẵng cần những hồ chứa an toàn, những quy trình vận hành khoa học và một cơ chế cảnh báo đủ nhanh. Nhưng trên hết, thành phố cần một nguyên tắc xuyên suốt: không đánh đổi sự an toàn của người dân để lấy sự thuận tiện trong vận hành công trình. An toàn hạ du phải là đích đến của mọi quyết định điều tiết nước.

ĐÌNH HIỆP