Chậm thu gom rác, nguy cơ tác động kép đến môi trường và hạ tầng

MTXD - Việc 21 địa phương tại Lâm Đồng chưa ký hợp đồng cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đặt ra yêu cầu không chỉ hoàn tất thủ tục lựa chọn đơn vị thực hiện, mà còn phải bảo đảm hoạt động thu gom không bị gián đoạn, tránh để rác tồn lưu gây ô nhiễm và ảnh hưởng hệ thống hạ tầng.

Ngày 27/8/2026, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành Công văn số 14618/UBND-NNMT, yêu cầu Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với UBND các xã, phường, đặc khu rà soát, báo cáo rõ nguyên nhân các địa phương chưa hoàn thành việc lựa chọn, ký hợp đồng cung ứng dịch vụ thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt.Yêu cầu trên được đưa ra sau khi Sở Nông nghiệp và Môi trường có Công văn số 12569/SNNMT-MT ngày 24/8/2026, báo cáo nhanh tình hình lựa chọn, ký hợp đồng cung ứng dịch vụ tại các địa phương lần thứ 18.

Theo báo cáo, đến hết ngày 21/8/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tiếp nhận thông tin của 124 địa phương. Trong đó, 72 địa phương đã hoàn tất việc ký hợp đồng thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải rắn sinh hoạt; 31 địa phương mới ký hợp đồng thu gom, vận chuyển; còn 21 địa phương chưa thực hiện ký hợp đồng.Nhóm chưa ký hợp đồng gồm các xã: Tà Hine, Tà Năng, Đinh Trang Thượng, Sơn Điền, Bảo Lâm 3, Đạ Huoai 2, Phan Rí Cửa, Phan Sơn, Sông Lũy, Hòa Thắng, Hàm Thuận, Hàm Thuận Nam, Hàm Tân, Sơn Mỹ, Nam Thành, Hoài Đức, Trà Tân, Đắk Mil, Trường Xuân, Quảng Hòa và đặc khu Phú Quý.

Ảnh minh họa

Việc chưa hoàn tất hợp đồng chưa đồng nghĩa với việc rác thải tại 21 địa phương trên đã bị bỏ mặc ngoài môi trường. Tuy nhiên, nếu quá trình lựa chọn đơn vị kéo dài, không có hợp đồng chuyển tiếp hoặc phương án thu gom tạm thời, nguy cơ gián đoạn dịch vụ và tồn lưu rác có thể phát sinh.

Dưới góc độ khoa học môi trường xây dựng, rác sinh hoạt tồn lưu không chỉ gây mất mỹ quan và phát sinh mùi hôi. Khi tập trung ngoài môi trường, đặc biệt tại khu dân cư, chợ, tuyến đường, bãi đất trống hoặc gần hệ thống thoát nước, rác có thể trở thành nguồn ô nhiễm tổng hợp, tác động đồng thời đến không khí, đất, nước, sức khỏe cộng đồng và kết cấu hạ tầng.

Rác sinh hoạt thường là hỗn hợp gồm thức ăn thừa, rau quả, giấy, nhựa, vải, kim loại, thủy tinh và nhiều sản phẩm gia dụng. Nếu không được phân loại, trong rác còn có thể lẫn pin, thiết bị điện tử, hóa chất tẩy rửa, thuốc, bóng đèn, vật sắc nhọn hoặc chất thải có nguy cơ lây nhiễm.

Ngay sau khi bị thải bỏ, phần hữu cơ trong rác bắt đầu phân hủy. Trong điều kiện rác bị nén chặt, ngấm nước hoặc tồn lưu thành đống lớn, oxy khó khuếch tán vào bên trong, tạo ra các vùng yếm khí. Quá trình này có thể phát sinh ammonia, hydrogen sulfide, mercaptan, acid hữu cơ và nhiều hợp chất gây mùi khác.

Mùi hôi không chỉ gây khó chịu mà còn có thể làm giảm chất lượng sống, ảnh hưởng giấc ngủ, gây đau đầu, buồn nôn hoặc làm tăng phản ứng khó chịu đối với người có bệnh hô hấp. Khi rác bị đảo trộn, phương tiện cán qua hoặc gặp gió mạnh, vi khuẩn, bào tử nấm và các hạt sinh học từ rác có thể phát tán vào không khí.

Rủi ro đáng lưu ý nhất là nước rỉ rác. Nước này được hình thành từ độ ẩm có sẵn trong thực phẩm, nước sinh ra trong quá trình phân hủy và nước mưa thấm qua khối rác. Nếu điểm tập kết không có mái che, nền chống thấm, rãnh thu và bể chứa, nước rỉ có thể chảy trực tiếp xuống đất hoặc đi vào cống, mương, ao hồ, sông suối.

Tùy thành phần rác, nước rỉ có thể chứa chất hữu cơ, chất rắn lơ lửng, nitơ amoni, phospho, dầu mỡ, chất tẩy rửa, vi sinh vật và một số kim loại nếu có pin, điện tử hoặc hóa chất gia dụng lẫn vào. Khi đi vào nguồn nước mặt, lượng chất hữu cơ cao làm vi sinh vật tiêu thụ oxy hòa tan, gây suy giảm chất lượng nước và ảnh hưởng đời sống thủy sinh.

Tại khu vực có nền đất thấm mạnh hoặc tầng nước ngầm nông, một phần chất ô nhiễm có thể theo dòng thấm đi xuống dưới mặt đất. Ô nhiễm nước ngầm thường khó phát hiện sớm và việc khắc phục phức tạp hơn nhiều so với thu gom, quản lý rác ngay từ đầu.

Mưa lớn không làm rác “sạch” hơn mà có thể làm tăng phạm vi ô nhiễm. Sau nhiều ngày rác tồn lưu, nước mưa có thể cuốn đồng thời nước rỉ, bùn, nhựa và rác vụn vào hệ thống thoát nước. Túi nylon, chai nhựa, vải và bao bì dễ mắc tại cửa thu, song chắn rác, cống hộp hoặc kênh thoát nước, làm giảm tiết diện và khả năng tải nước.

Chỉ một lượng rác không quá lớn vẫn có thể gây tắc nghiêm trọng nếu tập trung tại cửa cống hoặc vị trí “nút cổ chai”. Rác hữu cơ sau phân hủy còn tạo bùn, giữ lại đất cát, làm tăng bồi lắng. Tại các trạm bơm, túi nylon, dây và vải có thể quấn vào cánh bơm, làm giảm hiệu suất hoặc gây hư hỏng thiết bị.

Khi hệ thống thoát nước bị tắc, tình trạng ngập úng có thể kéo dài. Nước thấm qua khe nứt, mép đường và lề đường xuống lớp móng, làm nền đất bão hòa, giảm độ cứng và khả năng chịu tải. Dưới tác động lặp lại của phương tiện, mặt đường có thể xuất hiện lún, nứt, bong bật và ổ gà.

Đối với khu vực có mái dốc, bờ mương hoặc tường chắn, nước tích tụ làm tăng áp lực nước lỗ rỗng và áp lực thủy tĩnh. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể làm tăng nguy cơ xói lở, lún không đều, biến dạng tường chắn hoặc mất ổn định cục bộ. Rác vì vậy có thể tác động đến công trình theo cơ chế gián tiếp, bắt đầu từ việc tắc thoát nước và ngập kéo dài.

Nước rỉ rác chứa muối, chloride, sulfate, amoni hoặc các hợp chất có tính acid còn có khả năng thúc đẩy quá trình ăn mòn bê tông và kim loại nếu tiếp xúc trực tiếp trong thời gian dài. Chloride có thể làm suy giảm trạng thái bảo vệ của cốt thép, trong khi sulfate có thể gây trương nở và nứt bê tông. Mức độ ảnh hưởng thực tế phụ thuộc nồng độ, thời gian tiếp xúc, chất lượng vật liệu và tình trạng công trình.

Rác tồn lưu cũng tạo nguồn thức ăn và nơi trú ẩn cho ruồi, gián, chuột, chó mèo thả rông. Chai, lon, lốp xe và hộp nhựa giữ nước mưa có thể trở thành nơi sinh sản của muỗi. Tổ chức Y tế thế giới cảnh báo việc thu gom rác kém có thể gây ô nhiễm đất, nước, không khí, làm tắc hệ thống thoát nước và tạo điều kiện cho các bệnh liên quan đến nước và véc-tơ truyền bệnh.

Một hệ quả khác là tình trạng đốt rác tự phát. Khi rác không được thu gom, người dân hoặc cơ sở kinh doanh có thể lựa chọn đốt để giảm thể tích. Hoạt động đốt không kiểm soát có thể phát sinh bụi mịn, carbon monoxide, hợp chất hữu cơ cháy không hoàn toàn và nhiều chất độc hại, đặc biệt khi trong rác có nhựa, cao su hoặc vật liệu chứa hóa chất.

Từ những nguy cơ trên, vấn đề cần làm rõ tại 21 địa phương không chỉ dừng ở tiến độ lập dự toán, đấu thầu và ký hợp đồng. Cơ quan chức năng cần xác định trong thời gian chưa hoàn tất hợp đồng, đơn vị nào đang thực hiện thu gom; tần suất thu gom có bị giảm hoặc gián đoạn hay không; rác sau thu gom được vận chuyển, xử lý tại đâu; có phát sinh tình trạng tồn lưu, đổ trộm, đốt rác, tắc cống hoặc ô nhiễm nguồn nước hay không.

Đối với 31 địa phương mới ký hợp đồng thu gom, vận chuyển nhưng chưa hoàn tất hợp đồng xử lý, cũng cần làm rõ điểm tiếp nhận cuối cùng và phương án xử lý rác. Thu gom chỉ giải quyết việc đưa rác ra khỏi khu dân cư; nếu rác không được chuyển đến cơ sở đủ điều kiện hoặc tiếp tục tập kết kéo dài tại địa điểm khác, nguy cơ ô nhiễm chỉ bị chuyển từ nơi này sang nơi khác.

Việc UBND tỉnh Lâm Đồng yêu cầu rà soát nguyên nhân, tiếp tục đôn đốc và hướng dẫn các địa phương hoàn tất thủ tục là cần thiết. Tuy nhiên, cùng với tiến độ ký hợp đồng, các địa phương cần duy trì liên tục hoạt động thu gom, ưu tiên xử lý rác hữu cơ, rác tại chợ, khu dân cư đông, trường học, cơ sở y tế và các điểm nằm gần cống, sông suối.

Thu gom rác đúng thời gian không đơn thuần là hoạt động vệ sinh. Đây còn là một bộ phận của hệ thống bảo vệ nguồn nước, kiểm soát dịch bệnh, phòng chống ngập, bảo vệ đường sá, công trình và duy trì an toàn cho môi trường sống. Vì vậy, sự chậm trễ nếu không có giải pháp thay thế kịp thời có thể kéo theo chi phí môi trường và hạ tầng lớn hơn nhiều so với chi phí tổ chức dịch vụ ngay từ đầu./.

Việt Hồng