Hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý môi trường: Từ tư duy “cắt giảm thủ tục” đến “siết chặt trách nhiệm hậu kiểm”

MTXD - Trong bối cảnh Chính phủ đẩy mạnh cải cách hành chính và cải thiện môi trường đầu tư, việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hài hòa hóa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và tính bền vững sinh thái.

Vừa qua tại tham gia góp ý về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật bảo vệ môi trường. Quan điểm chỉ đạo xuyên suốt của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn về việc "cắt giảm thủ tục hành chính nhưng tuyệt đối không nới lỏng trách nhiệm bảo vệ môi trường" phản ánh tầm nhìn chiến lược trong việc chuyển đổi phương thức quản lý nhà nước: Từ tiền kiểm rườm rà sang hậu kiểm thực chất, gắn kết tăng trưởng kinh tế với bảo vệ các hệ sinh thái và chất lượng cuộc sống của nhân dân.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2. Ảnh quochoi.vn.

Giải bài toán cân bằng giữa cải cách thủ tục và kiểm soát môi trường

Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng tại Việt Nam đang đặt ra những thách thức gay gắt đối với công tác bảo vệ môi trường. Các dự án đầu tư phát triển, khu công nghiệp, làng nghề và hạ tầng đô thị nếu thiếu sự kiểm soát chặt chẽ về phát thải sẽ gây ra những hệ lụy lâu dài đối với nguồn nước, không khí và hệ sinh thái.

Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, đặc biệt là việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Đảng và Nhà nước luôn nhất quán với chủ trương cải cách hành chính, cắt giảm các thủ tục rườm rà nhằm tạo động lực phát triển cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc tháo gỡ rào cản pháp lý không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý. Phát biểu tại các phiên thảo luận chuyên đề về dự án Luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi: Cắt giảm thủ tục hành chính nhưng tuyệt đối không cắt giảm trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Tinh gọn thủ tục hành chính gắn liền với nâng cao năng lực giám sát

Cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường (như việc tối ưu hóa quy trình đánh giá tác động môi trường - ĐTMT hay các giấy phép môi trường) là xu thế tất yếu nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Dù vậy, theo quan điểm của lãnh đạo Quốc hội, việc giảm bớt các bước tiền kiểm mang tính hình thức phải được bù đắp bằng năng lực kiểm tra, thanh tra và giám sát sau cấp phép một cách thực chất.

Thay đổi phương thức quản lý: Chuyển từ cơ chế xin - cho, kiểm soát nặng nề ở khâu đầu vào sang cơ chế hậu kiểm dựa trên tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt và năng lực quan trắc tự động.

Đề cao tính tuân thủ tự giác: Doanh nghiệp được tạo điều kiện thuận lợi khi khởi động dự án nhưng phải chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất đối với mọi tác động môi trường phát sinh trong suốt vòng đời hoạt động.

Thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội đòi hỏi tư duy phát triển bền vững phải được lượng hóa vào từng dự án đầu tư cụ thể. Sự gia tăng số lượng các nhà máy, xí nghiệp không thể đánh đổi bằng sự suy giảm chất lượng môi trường sống của cộng đồng.

"Phát triển kinh tế phải đi liền với bảo vệ môi trường và chất lượng cuộc sống của nhân dân. Làm sao để ở trên sạch nhưng dưới dòng sông cũng phải sạch, tránh tình trạng xả thải bừa bãi gây ô nhiễm nguồn nước" - Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ rõ.

Quan điểm này khẳng định tính bất di bất dịch trong định hướng phát triển của quốc gia: kinh tế tăng trưởng nhưng phải bảo đảm an ninh môi trường, bảo vệ tài nguyên nước, đất đai và không khí cho các thế hệ mai sau.

Chủ tịch Quốc hội nhấn manh: Những quy định liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân không thể đơn giản hóa quá mức. Ảnh quochoi.vn.

Các yêu cầu trọng tâm trong hoàn thiện pháp luật và thực thi bảo vệ môi trường

Để cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo trên vào thực tiễn quản lý nhà nước và hệ thống pháp luật chuyên ngành, cần tập trung vào các nhóm giải pháp chiến lược sau:

Tăng cường kiểm soát các nguồn phát thải lớn: Đặc biệt chú trọng đến công tác xử lý nước thải công nghiệp, khí thải, chất thải rắn sinh hoạt, cũng như tro, xỉ từ các nhà máy nhiệt điện than và hoạt động sản xuất tại các làng nghề truyền thống. Các công nghệ sản xuất lạc hậu, tiêu tốn nhiều tài nguyên và phát thải lớn phải lộ trình loại bỏ.

Xây dựng cơ chế phối hợp liên vùng, liên địa phương: Ô nhiễm môi trường không có ranh giới hành chính. Do đó, việc phân cấp, phân quyền cho địa phương phải đi đôi với hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia đồng bộ và cơ chế điều phối liên vùng hiệu quả nhằm giải quyết triệt để các vấn đề ô nhiễm lưu vực sông, không khí liên tỉnh.

Bảo đảm nguồn lực thực thi cho cấp cơ sở: Khi giao quyền và trách nhiệm cho cấp cơ sở trong quản lý môi trường, nhà nước cần trang bị đầy đủ nguồn lực tài chính, phương tiện kỹ thuật quan trắc và đội ngũ cán bộ chuyên môn có năng lực, khắc phục tình trạng "giao việc nhưng thiếu điều kiện thực hiện".

Thúc đẩy kinh tế xanh và thị trường tín chỉ carbon: Nâng cao nhận thức cho cộng đồng doanh nghiệp và người dân về các mô hình kinh tế tuần hoàn, canh tác lúa phát thải thấp, bảo vệ và phát triển các hệ sinh thái rừng nhằm đón đầu xu thế phát triển bền vững toàn cầu.

Việc sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường là bước đi chiến lược nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Thông điệp mạnh mẽ của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn về việc "cắt giảm thủ tục nhưng không cắt giảm trách nhiệm bảo vệ môi trường" chính là kim chỉ nam cho các cơ quan lập pháp, hành pháp và cộng đồng doanh nghiệp. Sự kết hợp chặt chẽ giữa cải cách thể chế thông thoáng và kỷ luật quản lý nghiêm minh sẽ tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, hài hòa giữa kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái trong kỷ nguyên mới.

 Hoàng Việt – Đức Chính