Nông nghiệp tuần hoàn - Tiết kiệm tài nguyên, Tạo sinh kế bền vững Bài 1: Tạo sinh kế từ phụ phẩm nông nghiệp

MTXD - Từ tiết kiệm nước tưới, điện năng  đến tận dụng rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp, những thay đổi trong canh tác đang giúp người nông dân giảm chi phí, giảm phát thải và nâng cao thu nhập. Và hơn hết các mô hình này mở ra hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, gắn hiệu quả sản xuất với bảo vệ môi trường và tạo sinh kế bền vững.

Lời tòa soạn: Trước yêu cầu bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu, trồng trọt cần chuyển đổi theo hướng giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Đây cũng là cơ hội để giảm chi phí, nâng cao giá trị nông sản và cải thiện sinh kế cho người dân.

Từ những cánh đồng áp dụng tưới ngập – khô xen kẽ, giảm nước tưới và điện bơm đến mô hình biến rơm rạ thành phân hữu cơ, nguyên liệu trồng nấm, than sinh học, thực tiễn cho thấy thay đổi cách làm có thể mang lại lợi ích kinh tế và môi trường. Khi phụ phẩm được tái sử dụng, vòng tuần hoàn được nối dài, tạo thêm giá trị thay vì trở thành nguồn gây ô nhiễm.

Qua các mô hình từ hộ nông dân, ý kiến chuyên gia, loạt bài phản ánh những chuyển biến trong tư duy sản xuất, đồng thời gợi mở giải pháp thúc đẩy nông nghiệp tuần hoàn. Sự đồng hành từ chính quyền, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân sẽ giúp nhân rộng cách làm hiệu quả, hướng tới nền nông nghiệp xanh, bền vững.

Tạp chí Điện tử Môi Trường Xây Dựng giới thiệu quý đọc giả về loạt bài “Nông nghiệp tuần hoàn - tiết kiệm tài nguyên, tạo sinh kế bền vững”, từ đó để bạn đọc hiểu rõ hơn về lĩnh vực trồng trọt giảm phát thải, ý nghĩa lâu dài đối với nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Từ những vùng đất khô cằn

Không đốt rơm rạ, phụ nữ ở Sóc Sơn (Hà Nội) tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân hữu cơ, góp phần giảm khói bụi, ô nhiễm không khí khu vực sân bay, đồng thời tiết kiệm năng lượng và chi phí sản xuất. Cách làm này biến rơm rạ thành nguồn tài nguyên hữu ích, hướng tới nền nông nghiệp tuần hoàn, xanh và bền vững.

Hộ gia đình chị Quách Thị Hoàn, thôn Cả, xã Sóc Sơn (xã Đông Xuân cũ), thành phố Hà Nội cùng nhiều hội viên phụ nữ trong thôn đã nỗ lực thực hiện mô hình xử lý rơm rạ thành phân hữu cơ, nói không với đốt rơm rạ trong nhiều năm nay. Mô hình của chị không chỉ bảo vệ môi trường còn tạo sinh kế cho nhiều hội viên phụ nữ khác.

Không đốt rơm rạ, phụ nữ ở Sóc Sơn (Hà Nội) tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân hữu cơ, góp phần giảm khói bụi, ô nhiễm không khí khu vực sân bay, đồng thời tiết kiệm năng lượng và chi phí sản xuất.

Thay vì đốt bỏ rơm rạ, sau khi thu mua rơm trên những cánh đồng chị Quách Thị Hoàn đã dùng rơm rạ để ủ phân hữu cơ, nhờ đó sau khi trừ chi phí, lợi nhuận tăng thêm thu nhập hàng triệu đồng trên mỗi hecta.

Duy trì từ 2021, sau khi tham gia các lớp tập huấn "Phụ nữ Sóc Sơn phân loại và xử lý rác hữu cơ tại hộ gia đình và khởi nghiệp từ rác hữu cơ" do huyện Sóc Sơn (cũ) tổ chức chị đã biết cách phân loại rác thải sinh hoạt, rác thải phát sinh trong quá trình sản xuất, loại nào vô cơ, loại nào hữu cơ.

Sau khi thu gom được rơm rạ bỏ đi, chị đã tự “sáng chế” cho mình cách tạo chế phẩm sinh học IMO (men vi sinh bản địa dùng để xử lý rác hữu cơ) từ các nguyên liệu sẵn có trong căn bếp mỗi gia đình. Như: đường, men tiêu hóa, men rượu, nước lã, quả chuối, mật rỉ đường (rỉ mật), quả đu đủ, cám gạo…

Chị Quách Thị Hoàn cho biết: Tôi nhận thấy việc sử dụng phân hữu cơ đã giúp cải tạo đất, tạo môi trường sống lý tưởng và thức ăn cho các sinh vật có ích như giun đất và côn trùng bắt mồi. Bón phân hữu cơ ở gốc cây, xung quanh tán cây để cây hấp thụ dinh dưỡng lâu dài, cải tạo đất và hạn chế bệnh rễ.

Theo chị việc sử dụng phân hữu cơ bón ở gốc cây ăn quả giúp cải tạo đất tơi xốp, tăng khả năng giữ nước và dinh dưỡng, đồng thời cung cấp dưỡng chất đầy đủ cho cây. Ngoài ra, nuôi gia cầm bằng thảo dược trồng từ phân hữu cơ giúp nâng cao đề kháng, hạn chế kháng sinh và tăng chất lượng thịt.

Sau 5 năm triển khai đến nay gia đình chị đã không mất bất cứ chi phí nào để mua phân hóa học, thuốc diệt cỏ, diệt sâu bệnh trên cây trồng vật nuôi và các loại vật tư nông nghiệp khác. Nhờ sử dụng phương pháp này, gia đình chị đã giảm được ngày công và số lượng người làm, các hội viên được làm việc trong môi trường trong lành hơn.

Chỉ với khoảng 10kg nguyên liệu đơn giản sẵn có, sau khi pha trộn cho được 60 lít IMO dùng cho cả vụ kéo dài 4, 5 tháng, từ lượng IMO này có thể tạo ra hàng chục tấn phân hữu cơ, sử dụng cho khoảng 6 ha cây hoa, cây dược liệu của gia đình.

Theo chị Quách Thị Hoàn: Trước đây dù diện tích trồng chưa được mở rộng, nhưng gia đình mất khá nhiều thời gian, công sức và tiền bạc cho việc mua các loại thuốc trừ sâu cho cây trồng. Việc phun thuốc hóa học thường xuyên làm ảnh hưởng đến sức khỏe cây trồng vật nuôi, giảm năng suất, chất lượng nông sản. Đất bị mất chất dinh dưỡng, bao bì thuốc bảo vệ thực vật vứt bừa bãi bờ ruộng gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe người chăm.

Nhờ chuyển phương pháp này, mỗi vụ chỉ bỏ công thu gom rơm rạ trên cánh đồng Sóc Sơn, với chi phí vận chuyển rẻ, thu mua từ các hộ dân xung quanh sân bay Nội Bài, gia đình đã có hàng chục tấn phân hữu cơ để sử dụng. Nhờ phân hữu cơ từ rơm rạ mà cây trồng phát triển ổn định. Thu hoạch định kỳ hàng tháng hàng chục triệu đồng từ việc bán sản phẩm từ cây dược liệu.

Biến đất thành vàng

Từ những vùng đất khô cằn, không thể canh tác, không có nước tưới tiêu, đến nay chị đã có 1.000m2 trồng cây Định Lăng; 2 ha hoa Nhài, 500 m2 cây Bồ Công Anh; 2 ha Ngải Cứu; Hoa ngũ sắc… Chị cũng tạo việc làm cho nhiều hội viên phụ nữ, hiện sử dụng thường xuyên 4 nữ lao động trong làng, cho thu nhập trung bình 6 triệu đồng/người/tháng.

 Chị Quách Thị Hoàn cho biết: Tôi nhận thấy việc sử dụng phân hữu cơ đã giúp cải tạo đất, tạo môi trường sống lý tưởng và thức ăn cho các sinh vật có ích như giun đất và côn trùng bắt mồi.

Nhờ sản phẩm từ phân hữu cơ được chế biến từ rơm rạ mà các chỉ số đất, nước và cây trồng đạt tiêu chuẩn xuất khẩu (như VietGAP, GlobalGAP). Đảm bảo yêu cầu tuân thủ chặt chẽ các chỉ tiêu về an toàn vệ sinh thực phẩm, môi trường sản xuất và mã số vùng trồng.

Nói về kế hoạch trong thời gian tới, chị Quách Thị Hoàn cho biết: “Chúng tôi sẽ mở rộng diện tích sử dụng phân hữu cơ từ chế phẩm IMO để tạo thành đất hữu cơ và các sản phẩm chăn nuôi hữu cơ. Cho ra các sản phẩm đồng đều, phù hợp cho các nhà vườn; tạo thức ăn hữu cơ cho gia súc, gia cầm thúc đẩy sự phát triển nhanh mà không cần sử dụng các loại thức ăn tăng trọng”.

Gần 50 tuổi, hơn 30 năm làm nghề nông, tinh thần lao động sản xuất của chị Quách Thị Hoàn thể hiện rõ thông điệp: “Khi người nông dân có tinh thần yêu nghề, say mê với nghề sẽ biến đất thành vàng”, khi có ý trí, sự kiên trì sẽ biến những mảnh đất cằn cỗi thành các mô hình nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp công nghệ cao. Những giá trị thặng dư được tạo ra không chỉ mang lại cuộc sống thịnh vượng mà còn đánh thức tiềm năng to lớn của nền nông nghiệp bền vững.

Bà Phạm Thị Thanh, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Sóc Sơn, chia sẻ: “Trên địa bàn xã Sóc Sơn có sân bay Nội Bài, khi đốt rơm ảnh hưởng đến đường bay, do đó xã chỉ đạo rất quyết liệt với người dân là sau thu hoạch sẽ xử lý phụ phẩm nông nghiệp thành phân hữu cơ”.

Hiện mô hình đang được nhân rộng và lan tỏa sâu rộng trong các tầng lớp hội viên, phụ nữ và nhân dân trên địa bàn. Đây được coi là giải pháp hữu hiệu đối với vấn đề xử lý phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn phân hữu cơ, vừa có ích cho cây trồng, đồng thời giải quyết được tình trạng ô nhiễm môi trường.

Lê Khanh - Minh Vỹ - Lê Tâm