Nông nghiệp tuần hoàn - Tiết kiệm tài nguyên, Tạo sinh kế bền vững Bài 2: Nông dân thay đổi cách làm, tiết kiệm chi phí trồng lúa

MTXD - Từ giảm lượng giống, nước tưới đến tiết kiệm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, những phương pháp canh tác lúa mới đang giúp nông dân giảm chi phí sản xuất, duy trì năng suất và góp phần giảm phát thải khí nhà kính. Đây là hướng đi thiết thực để nâng cao hiệu quả kinh tế, hướng tới nền nông nghiệp xanh, bền vững.

Nông dân đổi cách trồng lúa

Từ 67 ha ở vụ xuân năm 2024, diện tích lúa áp dụng kỹ thuật tưới ngập - khô xen kẽ tại xã Bắc Tiên Hưng (tỉnh Hưng Yên) nay đã tăng lên hơn 120 ha. Lượng nước tưới giảm 25–40%, lượng giống giảm 30–50%, trong khi năng suất vẫn đạt khoảng 73 tạ/ha.

Mô hình giúp tiết kiệm 30% năng lượng điện để phục vụ cho việc bơm, tưới tiêu trên cánh đồng hàng trăm ha. Giảm được 45% lượng khí phát thải nhà kính.

Mô hình được Công ty Thanks Carbon của Hàn Quốc phối hợp với Viện Môi trường Nông nghiệp Việt Nam và Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Phú Lương triển khai từ vụ xuân năm 2024 tại xã Bắc Tiên Hưng. Khi bắt đầu, diện tích áp dụng là 67 ha.

Khác với phương thức canh tác truyền thống, ruộng lúa trong mô hình không được duy trì ngập nước liên tục. Ở những thời điểm phù hợp, nước được rút khỏi ruộng trong một khoảng thời gian nhất định, sau đó mới được cấp trở lại.

Cách làm này giúp giảm lượng nước tưới từ 25–40% so với phương thức thông thường. Lượng giống giảm 30–50%; phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cũng được tiết giảm. Điểm đáng chú ý là năng suất lúa vẫn duy trì ở mức khoảng 73 tạ/ha. Với người trồng lúa, đây là yếu tố quan trọng. Một phương thức canh tác chỉ có khả năng được nhân rộng khi vừa tiết giảm được đầu vào, vừa duy trì năng suất.

Ông Nguyễn Trọng Thành giám đốc Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Phú Lương cho rằng, “Đây là vùng sản xuất lúa người nông dân có trình độ thâm canh tốt, từ trước đến nay người dân ở đây đã có những cánh đồng 5 tấn, 10 tấn/ha, người nông dân nhanh nhạy trong việc tiếp cận đến những kỹ thuật canh tác mới. Người dân được cán bộ khuyến nông hướng dẫn trồng theo phương pháp hàng rộng hàng hẹn, để cây lúa tận dụng ánh sáng dinh dưỡng từ đất”.

Người dân sau khi được phổ biến phương pháp mới và đã làm theo do dễ thực hiện. Đặc biệt là đội ngũ cán bộ xã, cán bộ khuyến nông và HTX nhiệt tình cùng vào cuộc. Sự đồng lòng giữa nhà khoa học, nhà nước và người dân khiến công tác trồng lúa phương pháp mới phát huy được hiệu quả kinh tế.

Khi áp dụng này mô hình này toàn bộ diện tích đã tiết kiệm được khoảng 30% nước tưới. Tương ứng với việc tiết kiệm 30% năng lượng điện để phục vụ cho việc bơm, tưới tiêu trên cánh đồng hàng trăm ha. Giảm được 45% lượng khí phát thải nhà kính. Bình thường 1 vụ lúa ở khu vực này phát thải khoảng 10 tấn CO2 trên, nếu áp dụng được phương pháp này sẽ giảm được khoảng 4,5 tấn trên 1 vụ.

Trọng lượng hạt lúa lớn hơn, vàng hơn, nhánh lúa dài hơn nhiều hạt hơn, do gốc lúa to, cứng cáp hơn từ đó năng suất cao hơn, cây lúa khỏe tự nhiên, không cần sử dụng phân bón hóa học nên chất lượng gạo tốt hơn.

Ông Nguyễn Ngọc Toàn - Bí thư Đảng uỷ - Chủ tịch HĐND xã Bắc Tiên Hưng chia sẻ: Về kinh tế nông dân tiết kiệm được đáng kể lượng giống, nước tưới, giảm chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, cây lúa cứng cây, đẻ nhánh tập trung và hạn chế đổ ngã. Điều quan trọng nhất là bước đầu làm thay đổi tập quán canh tác truyền thống lâu đời của bà con vốn quen giữ nước liên tục trong ruộng. Khái niệm giảm phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã bắt đầu đi vào đời sống sản xuất của người nông dân một cách rất cụ thể và trực quan.

Giảm chi phí, tăng thu nhập cho nông dân

Tại tỉnh An Giang, đây là địa phương sản xuất lúa trọng điểm của Đồng bằng sông Cửu Long. Nơi có hệ thống thủy lợi, đê bao, trạm bơm, hợp tác và mạng lưới khuyến nông tương đối phát triển. Tỉnh cũng đang thực hiện chủ trương thực hiện chương trình chuyển đổi sản xuất lúa phát thải thấp. Mục tiêu giảm giống, giảm phân đạm, quản lý nước, quản lý rơm rạ và phát triển vùng lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang Lê Văn Dũng: Kết quả cho thấy các mô hình đã chứng minh hiệu quả về kỹ thuật, kinh tế, môi trường.

Thực hiện chủ trương của tỉnh, Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang đã thực hiện thí điểm mô hình lúa phát thải thấp vụ hè thu năm 2025 với quy mô 100 ha tại HTX Vinacam và HTX Thanh Xuân (tỉnh An Giang). Toàn bộ diện tích lúa đều áp dụng quy trình canh tác chất lượng cao, phát thải thấp theo đúng hướng dẫn, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật đều đạt chuẩn để xuất khẩu sang các thị trường khó tính như EU và Nhật Bản.

Mô hình áp dụng gieo sạ thưa với 70kg lúa/ha.  Việc gieo sạ thưa, sạ cụm, sạ hàng giúp giảm giống vừa quản lý tốt dịch hại, sử dụng nước tiết kiệm, tăng hiệu suất sử dụng phân bón, hạn chế sâu bệnh. Cụ thể, giảm gần 50kg lúa/ha, giảm việc sử dụng các loại phân đạm, kali so với canh tác truyền thống; tương đương giảm chi phí khoảng 1,3 triệu đồng/ha.

Theo Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang Lê Văn Dũng: Kết quả cho thấy các mô hình đã chứng minh hiệu quả về kỹ thuật, kinh tế, môi trường. Trong đó năng suất lúa đạt từ 6,67 - 9,24 tấn/ha, cao hơn đối vụ hè thu những năm trước, lợi nhuận tăng 3,89 đến 6,17 triệu đồng/ha, tăng 30% so với canh tác thông thường. Ngoài ra, lượng phát thải giảm 1,68 đến 5,01 tCO₂e/ha (tấn CO₂ tương đương trên mỗi ha).

Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, tỉnh phấn đấu đến năm 2030 đạt 352.787ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh. Việc xây dựng các mô hình, áp dụng giải pháp kỹ thuật, công nghệ, cơ giới. Tỉnh sẽ tiếp tục hỗ trợ nông dân và các hợp tác xã liên kết sản xuất với doanh nghiệp theo chuỗi giá trị nông sản nhằm góp phần giảm chi phí, tăng thu nhập cho nông dân, xử lý rơm rạ hiệu quả, giảm phát thải.

Thực tiễn tại tỉnh Hưng Yên và An Giang cho thấy mô hình canh tác lúa phát thải thấp đang mở ra hướng đi hiệu quả cho ngành lúa gạo. Không chỉ tiết kiệm nước, giống, phân bón và chi phí sản xuất, còn nâng cao năng suất, gia tăng lợi nhuận cho nông dân.

Quan trọng hơn, mô hình từng bước thay đổi tập quán canh tác truyền thống, thúc đẩy người nông dân chuyển từ tư duy sản xuất truyền thống sang sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả và thân thiện với môi trường. Việc nhân rộng phương thức canh tác này gắn với ứng dụng khoa học kỹ thuật, liên kết theo chuỗi giá trị và phát triển thị trường lúa gạo chất lượng cao, sẽ tạo nền tảng quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn, bền vững.

Lê Khanh - Minh Vỹ - Lê Tâm