MTXD - TP. Hồ Chí Minh thường ngập khi mưa lớn do nhiều yếu tố cộng hưởng: địa hình thấp, mưa cực đoan, triều cường, đô thị hóa, sụt lún và hệ thống thoát nước chưa đồng bộ. Vì vậy, chống ngập cần giải pháp tổng thể theo lưu vực, không chỉ xử lý từng điểm.

Những nguyên nhân chủ yếu gây ngập tại TP. Hồ Chí Minh. Ảnh minh họa: AI.

Những nguyên nhân gây ngập tại TP. Hồ Chí Minh

TP. Hồ Chí Minh nằm ở hạ lưu hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, chịu tác động đồng thời của dòng chảy từ thượng nguồn, thủy triều và nước từ các khu vực xung quanh. Nhiều khu vực, đặc biệt phía nam và đông nam, có cao độ thấp nên khi mưa lớn, nước dễ tập trung về những vùng này.

Khi mực nước ngoài sông thấp, nước mưa có thể thoát ra ngoài tương đối thuận lợi. Nhưng khi triều lên cao, “cửa thoát” tự nhiên bị thu hẹp. Nếu mưa lớn xảy ra đúng thời điểm triều cường, khả năng tiêu thoát giảm mạnh, khiến nước nhanh chóng dâng trên đường phố.

Một yếu tố ngày càng đáng chú ý là các trận mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn. Nghiên cứu của Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh cho thấy lượng mưa trong các khoảng thời gian 15-90 phút có xu hướng gia tăng trong giai đoạn 1982-2019. Đáng chú ý, lượng mưa trong khoảng 45 phút có xu hướng tăng mạnh; số trận mưa cực đoan cũng được ghi nhận có xu hướng tăng từ năm 2016.

Khi lượng nước thực tế vượt khả năng thiết kế, hệ thống cống bị quá tải. Nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh cho thấy một số tuyến cống nhánh được thiết kế với chu kỳ lặp lại khoảng 1-2 năm, trong khi mô phỏng với trận mưa có chu kỳ 5 năm đã cho thấy nhiều khu vực có nguy cơ ngập.

Điều này cho thấy vấn đề không đơn giản là “cống không hoạt động”, mà trong nhiều tình huống, lượng nước đến quá nhanh và quá lớn so với khả năng tiếp nhận.

Đô thị hóa làm thay đổi cách nước mưa di chuyển. Khi còn nhiều đất trống, cây xanh, ao hồ, vùng trũng và kênh rạch, nước có thể thấm xuống đất hoặc được giữ lại trước khi chảy vào hệ thống thoát nước.

Khi các bề mặt tự nhiên được thay thế bằng đường nhựa, bê tông, nhà ở và công trình xây dựng, nước ít có cơ hội thấm xuống đất. Một lượng lớn nước nhanh chóng chảy trên bề mặt rồi tập trung vào hệ thống cống. Nếu cống quá tải hoặc cửa xả gặp bất lợi do triều cường, nước sẽ dâng lên.

Theo cơ quan chuyên môn, hạ tầng thoát nước chưa đầy đủ, chưa đồng bộ, kết hợp với đô thị hóa, biến đổi khí hậu và nước biển dâng đang khiến bài toán ngập phức tạp hơn. Vì vậy, chống ngập không thể chỉ đơn giản là “xây thêm cống”.

Triều cường là yếu tố đặc thù của TP. Hồ Chí Minh. Khi mực nước ngoài sông thấp, nước trong hệ thống dễ chảy ra. Nhưng khi triều dâng, mực nước tại cửa xả tăng lên, làm giảm chênh lệch mực nước giữa trong và ngoài, khiến dòng nước thoát chậm hơn.

Nếu triều lên rất cao, một số cửa xả phải được kiểm soát để hạn chế nước từ bên ngoài chảy ngược vào đô thị. Khi đó, nếu đồng thời xuất hiện mưa lớn, nước tiếp tục dồn về nhưng khả năng thoát ra ngoài giảm mạnh.

Trong một đợt mưa tháng 10/2025, mưa lớn kết hợp triều cường dâng cao, có nơi vượt báo động 3, gây ngập nhiều tuyến đường. Thực tế này cho thấy cùng một lượng mưa nhưng thời điểm xuất hiện khác nhau có thể dẫn đến mức độ ngập rất khác nhau.

Một yếu tố khác ít nhìn thấy bằng mắt thường nhưng có tác động lâu dài là sụt lún nền đất. Khi mặt đất hạ thấp, khoảng cách giữa cao độ đô thị với mực nước sông và triều thay đổi theo hướng bất lợi, khiến những khu vực trước đây thoát nước tương đối tốt có thể ngày càng dễ ngập.

Tài liệu quy hoạch TP. Hồ Chí Minh dẫn số liệu cho thấy trong giai đoạn 2005-2017, độ sụt lún bề mặt được ghi nhận khoảng 23,27 cm, với tốc độ trung bình khoảng 1,99 cm/năm tại các khu vực được nghiên cứu.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh, Viện phó Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, cảnh báo nếu tốc độ sụt lún trung bình khoảng 2 cm/năm tiếp diễn, sau 50 năm nền đất có thể thấp hơn hiện nay khoảng 1 m. Theo ông, thành phố cần xây dựng các kịch bản dài hạn với tầm nhìn 50-100 năm, bởi nếu công trình chống ngập chỉ tính theo cao độ hiện tại mà không tính đến khả năng nền đất tiếp tục hạ thấp, hiệu quả công trình có thể bị ảnh hưởng trong tương lai.

Một nghiên cứu trình bày tại hội thảo cuối tháng 9/2026 cũng cho thấy tốc độ sụt lún không đồng đều. Một số khu vực ven sông Sài Gòn và khu Nam có tốc độ lún khoảng 2-5 cm/năm, thậm chí có điểm được ghi nhận 7-8 cm/năm.

Như vậy, chống ngập không chỉ là bài toán nước trên mặt đường mà còn liên quan trực tiếp đến cao độ nền đất.

Mưa lớn kết hợp triều cường dâng cao khiến nhiều tuyến đường ở TP. Hồ Chí Minh ngập sâu. Ảnh: Phạm Sinh.

Chống ngập TP. Hồ Chí Minh: Không thể chỉ xử lý từng điểm

TS Hồ Long Phi, nguyên Giám đốc Trung tâm Quản lý nước và Biến đổi khí hậu thuộc Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh cho rằng, nguyên nhân cốt lõi khiến TP. Hồ Chí Minh ngập dai dẳng là sự mất cân đối giữa tốc độ đô thị hóa và tốc độ phát triển hạ tầng thoát nước.

Theo phân tích được dẫn lại, bê tông hóa và san lấp kênh rạch đã làm mất một phần khả năng thoát nước và trữ nước tự nhiên. Khi mưa lớn, nước thay vì được giữ lại hoặc phân tán sẽ nhanh chóng tập trung vào hệ thống cống.

Ông Long cũng cho rằng thành phố cần đầu tư đồng bộ, từ mở rộng hệ thống cống đến cải tạo, khơi thông kênh rạch và các tuyến thoát nước chính, thay vì chỉ xử lý từng điểm ngập riêng lẻ.

Trong nhiều năm, TP. Hồ Chí Minh đã triển khai các dự án cải tạo cống, kênh rạch, nâng đường, xây hồ điều tiết, trạm bơm và công trình kiểm soát triều. Tuy nhiên, hiệu quả tổng thể phụ thuộc vào sự kết nối của cả hệ thống.

Một tuyến cống được nâng cấp nhưng tuyến phía dưới vẫn bị nghẽn, hoặc cửa xả chịu ảnh hưởng của triều, thì nước vẫn có thể bị dồn lại. Vì vậy, một nghiên cứu về hệ thống thoát nước TP. Hồ Chí Minh khuyến nghị tiếp cận theo từng tiểu lưu vực thay vì chỉ xử lý từng điểm ngập. Khu vực TP. Hồ Chí Minh, không tính Cần Giờ, được chia thành 47 tiểu lưu vực để đánh giá và kiểm soát dòng chảy.

Cách tiếp cận này đặt ra câu hỏi: thay vì chỉ hỏi “đường nào ngập?”, cần xác định “nước từ đâu đến, chảy đi đâu và tại sao không thoát được?”.

KTS Ngô Viết Nam Sơn thì cho rằng, quy hoạch đô thị cần tạo thêm không gian xanh và không gian trữ nước. Không gian xanh không chỉ phục vụ cảnh quan mà còn có thể đóng vai trò khu vực tạm giữ nước khi mưa lớn. Thành phố cần bảo tồn và kết nối hệ thống sông, kênh, rạch; hạn chế san lấp không gian chứa nước và cân nhắc việc phát triển công trình cao tầng tại những khu vực đất yếu.

Bên cạnh đó, các chuyên gia Hà Lan cũng nhấn mạnh cách tiếp cận này tại hội thảo về chống ngập và thoát nước đô thị tháng 9/2026. Theo các chuyên gia này, cơ sở hạ tầng chỉ là một phần của giải pháp, điều quan trọng là TP. Hồ Chí Minh cần tăng không gian cho sông, kênh, rạch và các khu vực trữ nước.

Đơn vị tư vấn chống ngập Royal HaskoningDHV-Haskoning đánh giá TP. Hồ Chí Minh đang đối mặt đồng thời với địa hình thấp, đô thị hóa làm tăng dòng chảy bề mặt, mất dung tích trữ nước cùng hệ thống thoát nước cũ và thiếu đồng bộ.

Điều đó cho thấy giải pháp không chỉ là đưa nước ra khỏi thành phố càng nhanh càng tốt, mà cần giữ nước ở những nơi phù hợp, điều tiết dòng chảy và tiêu thoát theo từng giai đoạn.

Đến năm 2026, TP. Hồ Chí Minh ghi nhận 50 vị trí ngập từ 30 cm trở lên, thời gian ngập trên 30 phút. Các điểm ngập tập trung tại nhiều khu vực trung tâm, trục giao thông chính và nơi đô thị hóa nhanh.

Giai đoạn 2026-2030, thành phố dự kiến triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng tới giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập. Một kế hoạch năm 2026 gồm 9 dự án với tổng mức đầu tư hơn 7.150 tỷ đồng được xác định mới giải quyết 3 trong số 50 vị trí ngập nặng. Những con số này cho thấy quy mô của bài toán lớn hơn nhiều so với việc xử lý một vài điểm ngập.

Đầu tư công trình là cần thiết nhưng chưa đủ. Cùng với cống, hồ điều hòa, trạm bơm và công trình kiểm soát triều, thành phố cần bảo vệ kênh rạch, hạn chế san lấp không gian chứa nước, kiểm soát khai thác nước ngầm, bổ sung diện tích xanh và tính toán cao độ nền phù hợp trong các dự án mới.

Lãnh đạo ngành xây dựng TP. Hồ Chí Minh cho biết hướng chống ngập thời gian tới cần chuyển từ xử lý từng điểm sang quản lý tổng thể theo lưu vực, đồng thời tính đến mưa cực đoan, triều cường, nước biển dâng, sụt lún, quy hoạch đô thị và không gian trữ nước.

Một tuyến đường bị ngập không nhất thiết có nghĩa nguyên nhân nằm ngay trên tuyến đường đó. Nước có thể đến từ khu vực khác, chảy theo lưu vực rồi dồn về điểm thấp. Nếu chỉ nâng đường hoặc mở rộng một đoạn cống, nước có thể chuyển sang nơi khác.

Vì vậy, câu hỏi không còn đơn giản là “làm gì để đường này hết ngập?”, mà phải là “nước của cả lưu vực này sẽ đi đâu khi mưa lớn?”

TP. Hồ Chí Minh khó có thể loại bỏ hoàn toàn ngập trong mọi trận mưa cực đoan. Mục tiêu thực tế hơn là giảm số điểm ngập, giảm độ sâu và thời gian ngập, tăng khả năng cảnh báo và xây dựng một đô thị thích ứng tốt hơn với thời tiết cực đoan.

Muốn giảm cảnh “mưa là ngập”, thành phố không chỉ phải tìm cách đưa nước ra ngoài thật nhanh. Quan trọng hơn là giữ nước ở nơi phù hợp, tạo không gian cho nước, kiểm soát dòng chảy, bảo vệ hệ thống sông, kênh, rạch và tính đến những thay đổi của khí hậu, triều cường và nền đất trong nhiều thập kỷ tới. Đó là cách tiếp cận dài hạn để TP. Hồ Chí Minh thích ứng với nước, thay vì liên tục chạy theo xử lý từng điểm ngập sau mỗi trận mưa.

Phạm Sinh - Lê Nghĩa