Từ chiếc lược sừng đến những tác phẩm nghệ thuật: Thụy Ứng giữ nghề bằng sức sáng tạo

MTXD - Từ những chiếc lược sừng được làm nên bằng nguyên liệu tại chỗ, đôi bàn tay người thợ và những công cụ tự mày mò chế tạo, Thụy Ứng hôm nay đã chuyển mình mạnh mẽ. Nguyên liệu được kết nối từ nhiều thị trường, máy móc từng bước hỗ trợ nhiều công đoạn, sản phẩm ngày càng đa dạng và hoạt động sản xuất cũng hướng tới sạch hơn, hiệu quả hơn. Nhưng trong hành trình đổi mới ấy, những bí quyết và đôi tay của người thợ vẫn là yếu tố làm nên bản sắc riêng của làng nghề.

Bộ dụng cụ tự chế của những người thợ làng nghề lược lừng Thụy ứng

Từ chiếc sừng của làng quê

Làng nghề lược sừng Thụy Ứng, nay thuộc xã Hòa Bình, Hà Nội, từ lâu được biết đến là một trong những làng nghề thủ công mỹ nghệ đặc sắc của vùng đất “trăm nghề” phía Nam Thủ đô. Nghề làm lược sừng đã trở thành một phần bản sắc của địa phương và được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Điều đặc biệt của nghề lược sừng nằm ở chỗ, một sản phẩm tưởng như giản dị lại được tạo nên từ cả một quá trình công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn, khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.

Những người thợ xưa chủ yếu tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có, đặc biệt là sừng trâu, sừng bò, rồi tự tìm tòi cách xử lý, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm. Khi chưa có những dây chuyền hiện đại hay máy móc chuyên dụng, người thợ phải tự nghĩ cách làm, tự chế tạo hoặc cải tiến công cụ để phù hợp với từng công đoạn.

Từ xử lý sừng, cắt phôi, hơ ép, tạo dáng, làm răng lược đến mài, đánh bóng, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm được tích lũy qua năm tháng.

Cái khó của nghề là sừng không phải một loại vật liệu đồng nhất. Mỗi chiếc sừng có hình dáng, độ dày, màu sắc và đường vân khác nhau. Người thợ vì thế không thể hoàn toàn dựa vào một khuôn mẫu cố định mà phải biết “đọc” vật liệu, lựa theo từng chiếc sừng để tạo ra sản phẩm phù hợp.

Có những công đoạn tưởng đơn giản nhưng lại quyết định vẻ đẹp của sản phẩm. Một đường cắt không chuẩn, một lần hơ nhiệt quá tay hay một thao tác tạo hình thiếu kinh nghiệm đều có thể khiến phôi sừng bị hỏng.

Chính từ sự tỉ mỉ ấy, nghề làm lược sừng dần hình thành một hệ thống kỹ năng, bí quyết riêng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nghệ nhân Nguyễn Văn Sử trò chuyện cùng du khách

Khi nghề truyền thống bước vào thời đại máy móc

Nếu như trước đây năng suất của người thợ phụ thuộc phần lớn vào sức lao động và kinh nghiệm cá nhân thì ngày nay, Thụy Ứng đã có bước chuyển rõ rệt. Máy móc, thiết bị cơ giới được đưa vào hỗ trợ nhiều công đoạn, giúp giảm sức lao động, rút ngắn thời gian sản xuất và nâng cao năng suất. Từ chỗ phần lớn công việc phải thực hiện thủ công, nhiều công đoạn nay đã có máy móc hỗ trợ, giúp sản phẩm có độ chính xác và đồng đều hơn, đồng thời tạo điều kiện để người thợ tập trung vào những khâu đòi hỏi kỹ thuật và sự tinh xảo. Tuy nhiên, máy móc không thay thế hoàn toàn người thợ. Ở những công đoạn đòi hỏi cảm nhận về chất liệu, độ tinh xảo, tạo hình hoặc hoàn thiện sản phẩm, kinh nghiệm của người thợ vẫn giữ vai trò quan trọng. Máy có thể tạo ra đường cắt chính xác, nhưng lựa chọn phần sừng nào phù hợp, xử lý thế nào để giữ được đường vân đẹp hay hoàn thiện ra sao để sản phẩm có “hồn” vẫn cần đến con mắt và đôi tay của người thợ.

Cùng với đổi mới công nghệ, các cơ sở sản xuất cũng quan tâm hơn đến việc kiểm soát bụi và tận dụng phụ phẩm. Tại nhiều cơ sở, hệ thống quạt hút công suất lớn được đầu tư để thu gom bụi, mạt sừng phát sinh trong quá trình cắt, mài và gia công. Những phụ phẩm sau khi được thu gom, phân loại có thể tiếp tục được tận dụng hoặc bán cho các cơ sở có nhu cầu, qua đó tạo thêm nguồn thu và hạn chế lãng phí nguyên liệu. Việc thu gom bụi cũng góp phần giảm phát tán ra không gian xung quanh, cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động. Như vậy, hiện đại hóa sản xuất tại làng nghề không chỉ hướng đến năng suất mà đang từng bước gắn với yêu cầu sử dụng nguyên liệu hiệu quả hơn và giảm tác động đến môi trường.

Sự thay đổi cũng thể hiện rõ ở nguồn nguyên liệu. Nếu trước đây nghề chủ yếu tận dụng nguồn sừng có được từ hoạt động chăn nuôi, giết mổ tại địa phương và các vùng lân cận thì cùng với sự phát triển của làng nghề, nhu cầu nguyên liệu ngày càng lớn. Các cơ sở sản xuất hiện nay kết nối, nhập nguyên liệu từ nhiều thị trường khác nhau, trong đó có cả nguồn nguyên liệu từ nước ngoài.

Từ một nghề gắn chặt với nguồn nguyên liệu của làng quê, nghề làm lược sừng đã từng bước hình thành một chuỗi sản xuất có quy mô và sự liên kết thị trường rộng hơn.

Nhiều công đoạn sản xuất tại làng nghề lược sừng Thụy Ứng đã được tích hợp máy móc hiện đại

Không chỉ còn là chiếc lược

Nếu chiếc lược là sản phẩm làm nên tên tuổi Thụy Ứng thì ngày nay, chiếc lược đã trở thành điểm khởi đầu cho một hệ sản phẩm phong phú hơn. Từ chất liệu sừng, những người thợ đã sáng tạo ra nhiều sản phẩm phục vụ đời sống như vòng tay, đồ trang sức, kẹp tóc, dụng cụ gãi lưng, đón gót giày và nhiều vật dụng khác. Mỗi sản phẩm lại đòi hỏi một cách xử lý vật liệu và kỹ thuật tạo hình khác nhau. Chính sự đa dạng ấy đã mở rộng không gian sáng tạo cho người thợ, đồng thời giúp sản phẩm của làng nghề tiếp cận nhiều nhóm khách hàng hơn. Đáng chú ý, sừng còn được sử dụng để tạo nên những sản phẩm mỹ nghệ có giá trị thẩm mỹ cao. Từ một vật liệu tưởng như chỉ phù hợp với những vật dụng nhỏ, các nghệ nhân có thể tạo nên những mô hình kiến trúc, vật phẩm trang trí với nhiều chi tiết cầu kỳ.

Có những sản phẩm được chế tác công phu đến mức mô phỏng cả những công trình kiến trúc như Văn Miếu thu nhỏ bằng sừng. Những sản phẩm ấy là minh chứng cho khả năng sáng tạo của người Thụy Ứng. Bởi nếu chỉ làm những chiếc lược giống nhau, nghề sẽ khó tạo ra sự khác biệt trong một thị trường ngày càng cạnh tranh. Khi người thợ biết biến chất liệu truyền thống thành những sản phẩm mới, nghề thủ công lại mở ra những không gian phát triển mới. Chiếc lược vì thế không còn là điểm kết thúc của nghề, mà trở thành điểm khởi đầu cho quá trình sáng tạo không ngừng.

Sản phẩm của Thụy Ứng không chỉ dừng lại ở những chiếc lược sừng truyền thống

Từ sản xuất truyền thống đến hiện đại, đa dạng thị trường

Cùng với đổi mới sản xuất, hoạt động quảng bá và xúc tiến thương mại cũng ngày càng được chú trọng. Các nghệ nhân, cơ sở sản xuất của làng nghề tham gia các hội chợ, triển lãm, sự kiện giới thiệu sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm OCOP và các chương trình quảng bá hàng thủ công mỹ nghệ. Đây là cơ hội để sản phẩm lược sừng Thụy Ứng tiếp cận người tiêu dùng, nhà phân phối, doanh nghiệp du lịch và khách quốc tế, đồng thời tìm kiếm những ý tưởng, mẫu mã mới phù hợp với nhu cầu thị trường thông qua các cuộc thi như “Thiết kế mẫu sản phẩm thủ công mỹ nghệ Hà Nội”.

Nhưng đưa sản phẩm ra thị trường không chỉ là câu chuyện bán hàng. Mỗi chiếc lược, chiếc vòng hay món đồ mỹ nghệ còn mang theo câu chuyện về một nghề truyền thống đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đằng sau sản phẩm là kỹ thuật xử lý nguyên liệu, kinh nghiệm tạo hình và sự kiên trì của người thợ. Máy móc có thể hỗ trợ sản xuất hàng loạt, nhưng để tạo nên một sản phẩm có giá trị thẩm mỹ vẫn cần con mắt, đôi tay và kinh nghiệm của người nghệ nhân.

Hội Làng nghề truyền thống lược sừng Thụy Ứng được thành lập năm 2018 nhằm tập hợp các nghệ nhân, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất và những người tham gia vào chuỗi hoạt động của làng nghề. Đến nhiệm kỳ 2025–2030, Hội có 69 hội viên. Trong nhiệm kỳ trước, có 3 hội viên được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội và 1 nghệ nhân làng nghề. Những hoạt động này góp phần tạo nên một cộng đồng nghề có tổ chức, có liên kết và quan tâm hơn đến việc truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Cùng với đó, Thụy Ứng đang có thêm cơ hội gắn nghề truyền thống với du lịch và quảng bá văn hóa địa phương. Làng nghề đã được Hà Nội công nhận là Điểm du lịch làng nghề truyền thống năm 2022, mở ra hướng tiếp cận mới, trong đó du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn có thể tìm hiểu câu chuyện về nghề, quy trình chế tác và trực tiếp chứng kiến cách người thợ biến một miếng sừng thô thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Khi đó, giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công năng hay giá trị vật chất mà còn ở trải nghiệm và câu chuyện văn hóa phía sau. Một chiếc lược, một chiếc vòng hay một món đồ mỹ nghệ trở thành cách để Thụy Ứng giới thiệu với công chúng về một nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Có lẽ điều đáng quý nhất ở Thụy Ứng không nằm ở việc những người thợ vẫn làm ra những chiếc lược giống như cha ông từng làm, mà ở chỗ họ vẫn giữ được tinh thần của nghề trong khi thay đổi cách làm nghề.

Ngày trước, người thợ tận dụng nguồn nguyên liệu có sẵn, tự chế tạo công cụ, dựa vào đôi tay và kinh nghiệm để tạo ra chiếc lược. Ngày nay, nguyên liệu được kết nối từ những thị trường rộng lớn hơn; máy móc được đưa vào hỗ trợ sản xuất; phụ phẩm được thu gom, tận dụng; sản phẩm được thiết kế đa dạng hơn; hoạt động quảng bá chuyên nghiệp hơn và thị trường cũng rộng mở hơn.

Nhưng ở phía sau tất cả những thay đổi ấy vẫn là chất liệu sừng và bàn tay người thợ. Đó cũng là cách để một nghề truyền thống có thể bước vào đời sống hiện đại mà không đánh mất bản sắc: không chỉ giữ lại những gì cha ông đã làm, mà tiếp tục sáng tạo để nghề ấy có thể sống cùng hiện tại, thích ứng với thời đại và đi tới tương lai.

Hội làng Thụy ứng thu hút người dân địa phương và du khách

Thụy Ứng đang đứng trên dòng chảy lịch sử.

Bắt đầu từ một chiếc lược nhỏ bé, hiện tại người thợ tại làng nghề Thụy Ứng có thể tạo ra một món đồ trang sức, một vật dụng đời thường, một sản phẩm lưu niệm hay thậm chí một tác phẩm mỹ nghệ thu nhỏ.  Từ những công cụ thủ công do cha ông tự mày mò, hôm nay làng nghề đã có thêm sự hỗ trợ của máy móc hiện đại. Và từ một nghề thủ công gắn với không gian làng quê, sản phẩm Thụy Ứng đang từng bước đi xa hơn qua các hội chợ, triển lãm, chương trình OCOP, hoạt động du lịch và những thị trường mới.

Có lẽ đó chính là cách bền vững để giữ một nghề: không chỉ giữ lại những gì cha ông đã làm, mà tiếp tục sáng tạo để nghề ấy có thể sống cùng hiện tại, thích ứng với thời đại và đi tới tương lai.

Hoàng Hương