Từ những chất liệu truyền thống, lan tỏa thông điệp bảo vệ phụ nữ

MTXD - Thông qua sự kết hợp giữa nghệ thuật đương đại, kỹ thuật thủ công truyền thống và nghiên cứu khoa học xã hội, triển lãm “Một Bát Thương” tại Hà Nội mang đến cách tiếp cận mới về vấn đề bạo lực trên cơ sở giới, đồng thời khơi gợi trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ phụ nữ.

Chiều 12/11, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội), triển lãm “Một Bát Thương” (A Bowl of Love) chính thức khai mạc, giới thiệu tới công chúng 7 tác phẩm nghệ thuật được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa nghệ thuật đương đại, kỹ thuật thủ công truyền thống Việt Nam và những kết quả nghiên cứu khoa học xã hội về bạo lực trên cơ sở giới đối với phụ nữ.

Điểm nhấn của triển lãm là chiếc bát tưởng niệm có kích thước lớn, khắc tên 346 phụ nữ tử vong trong các vụ việc liên quan đến bạo lực trên cơ sở giới, được nhóm nghiên cứu ghi nhận thông qua báo chí trong giai đoạn 2018–2024.

Các đại biểu cắt băng khai mạc Triển lãm.

Mỗi cái tên được khắc trên chiếc bát không chỉ đại diện cho một trường hợp được ghi nhận mà còn gắn với một cuộc đời, một gia đình và những câu chuyện chưa được kể trọn vẹn. Thông qua hình thức tưởng niệm bằng nghệ thuật, tác phẩm đặt ra những suy ngẫm về thân phận phụ nữ, những tổn thương do bạo lực gây ra và trách nhiệm của xã hội trong việc bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương.

Không lựa chọn cách thể hiện trực diện những hành vi bạo lực hay sử dụng hình ảnh gây sốc, triển lãm khai thác những chất liệu gần gũi trong đời sống như gốm, lụa, gỗ, kim loại, giấy bồi và tre. Mỗi chất liệu được xử lý theo một cách riêng, góp phần chuyển tải những câu chuyện về mất mát, ký ức và sự hồi phục.

Đáng chú ý, đất sét Bát Tràng được xử lý, gia cố để tạo thành những phiến gốm lưu giữ dấu lưng của phụ nữ. Trên nền lụa tơ tằm dệt thủ công, những khối đồ họa tạo nên sự giao thoa giữa yếu tố truyền thống và ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Các vật liệu như kim loại, gỗ, khung tre và đồ vàng mã cũng được khai thác vượt ra ngoài công năng thông thường, trở thành phương tiện biểu đạt những câu chuyện và cảm xúc.

Triển lãm do nhà nghiên cứu, nghệ sĩ thị giác TS. Pauline Oosterhoff thực hiện cùng 12 người hoạt động trong các lĩnh vực phim tài liệu, chế tác kim loại, nội thất, lụa, gốm và vàng mã.

Quá trình sáng tạo còn có sự tham gia trực tiếp của 16 phụ nữ đến từ nhiều ngành nghề khác nhau, trong đó có người bán hàng ở chợ, luật sư, phóng viên, nhà nghiên cứu, người bảo vệ quyền trẻ em và người làm công tác xã hội. Một số người trong nhóm từng trải qua bạo lực.

Những người tham gia trực tiếp tạo hình các tấm lưng gốm, làm bát gốm và góp mặt trong bộ phim do Nguyễn Ánh thực hiện. Thay vì chỉ xuất hiện với tư cách nhân vật trong câu chuyện của người khác, họ được chủ động lựa chọn nội dung, cách thức chia sẻ cũng như những điều muốn giữ lại cho riêng mình.

Cách tiếp cận này thể hiện sự tôn trọng quyền tự quyết và không gian riêng tư của những người tham gia, nhất là khi các tác phẩm đề cập đến những trải nghiệm có thể gắn với ký ức đau buồn.

Chia sẻ về quá trình thực hiện, TS. Pauline Oosterhoff cho biết, các tác phẩm trong triển lãm vừa mang ý nghĩa tưởng niệm, vừa là sự tôn vinh những người phụ nữ. Dưới góc nhìn nhân học, bà quan tâm đến những mối quan hệ giữa con người với con người, trong đó có những câu chuyện mà người ngoài khó có thể thấu hiểu đầy đủ.

Theo bà, quá trình cộng tác sáng tạo luôn đặt yếu tố tôn trọng lên hàng đầu. Những người đồng hành có quyền chủ động quyết định điều gì sẽ được chia sẻ, chia sẻ như thế nào hoặc giữ lại những trải nghiệm riêng tư.

Không chỉ là một hoạt động trưng bày nghệ thuật, “Một Bát Thương” còn mở ra không gian đối thoại về bạo lực trên cơ sở giới – vấn đề vẫn còn nhiều rào cản trong nhận thức và cách tiếp cận tại không ít gia đình, cộng đồng.

Bà Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm cho biết, quá trình nghiên cứu gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc tiếp cận gia đình những phụ nữ đã mất. Đây là chủ đề nhạy cảm, gắn với những mất mát lớn nên việc tìm hiểu, ghi nhận thông tin đòi hỏi sự thận trọng và tôn trọng đối với người ở lại.

Bà Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), đồng nghiên cứu viên chính của triển lãm.

Liên quan đến con số 346 trường hợp được ghi nhận, bà Hoàng Tú Anh cho biết đây không phải số liệu thống kê chính thức ở cấp quốc gia. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh: “Đúng, đó không phải là số liệu quốc gia nhưng đó là những con người thật, những số phận thật”.

Theo nhóm nghiên cứu, việc khảo cứu thông tin từ báo chí là một phương pháp nghiên cứu được sử dụng trên thế giới. Dù còn những thách thức về phương pháp và khả năng tiếp cận dữ liệu, những thông tin thu thập được vẫn góp phần lưu giữ các trường hợp cụ thể, qua đó giúp xã hội có thêm góc nhìn về thực trạng bạo lực trên cơ sở giới.

Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, những kết quả nghiên cứu vốn thường được thể hiện bằng số liệu và báo cáo được chuyển tải đến công chúng theo cách trực quan, giàu cảm xúc hơn. Những chiếc bát, dấu lưng gốm hay các chất liệu thủ công không chỉ tạo nên không gian trưng bày mà còn gợi nhắc về những tổn thương có thể tồn tại âm thầm trong đời sống.

“Một Bát Thương” là một phần của chương trình nghiên cứu “Những linh hồn đã mất, Những chiếc bát trắng: Ghi lại việc giết hại phụ nữ do yếu tố giới ở Việt Nam” (Lost Souls, White Bowls: Documenting Vietnamese Femicide), do Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS) chủ trì, phối hợp với Varan Vietnam và Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP).

Sự kết hợp giữa nghiên cứu xã hội, nghệ thuật thị giác, phim tài liệu và thực hành thủ công truyền thống đã tạo nên một hình thức truyền tải thông điệp xã hội khác biệt. Qua đó, những câu chuyện về phụ nữ bị bạo lực không chỉ được lưu giữ trong hồ sơ nghiên cứu hay các bản tin mà còn được đưa trở lại không gian công cộng, nơi công chúng có thể lắng nghe, tưởng nhớ và suy ngẫm.

Triển lãm diễn ra từ ngày 12 đến hết ngày 30/11/2026 tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, số 36 Lý Thường Kiệt, phường Cửa Nam, Hà Nội. Không gian trưng bày mở cửa hằng ngày từ 8h đến 17h, miễn phí tham quan.

Thông qua các tác phẩm nghệ thuật và câu chuyện được gửi gắm, triển lãm không chỉ tưởng nhớ những phụ nữ đã mất mà còn góp phần nâng cao nhận thức về phòng ngừa bạo lực trên cơ sở giới. Đây cũng là lời nhắc nhở về vai trò của gia đình, cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc xây dựng môi trường sống an toàn, tôn trọng và bảo vệ quyền của phụ nữ.

Đức Sơn