Đổ trộm chất thải dưới gầm cầu tại Hà Nội: Bài 3: Từ nhận diện thực trạng đến tư duy kinh tế tuần hoàn

MTXD - Tình trạng đổ trộm chất thải rắn xây dựng (CTRXD) dưới gầm cầu tại Hà Nội đang là một vấn đề đô thị phức tạp, gây áp lực lớn lên hạ tầng giao thông và môi trường. Nghiên cứu thực tiễn cho thấy các biện pháp ứng phó mang tính "xử lý hậu quả" hiện nay chưa đem lại hiệu quả bền vững. Vậy giải pháp là gì?.

Vòng luẩn quẩn của phương thức “xử lý hậu quả”

Trong tiến trình đô thị hóa mạnh mẽ của Thủ đô Hà Nội, áp lực từ việc quản lý chất thải rắn xây dựng (CTRXD) đang trở thành một thách thức lớn đối với công tác quản trị đô thị. Thực tế thời gian qua, các đợt ra quân thu gom, dọn dẹp phế thải tại các khu vực gầm cầu đã phần nào cải thiện cảnh quan tạm thời. Tuy nhiên, hiệu quả của các chiến dịch này chưa bền vững: ngay sau khi được dọn sạch, các bãi rác tự phát lại nhanh chóng tái xuất hiện.

Sự thất bại mang tính hệ thống này chỉ ra rằng phương thức tiếp cận hiện nay vẫn sa vào lối mòn “xử lý hậu quả”, tập trung vào phần ngọn (thu gom sau vi phạm) mà bỏ ngỏ phần gốc (kiểm soát nguồn phát sinh, quá trình vận chuyển và điểm tiếp nhận). Nếu không thay đổi tư duy quản lý sang hướng "phòng ngừa chủ động", ngân sách công sẽ tiếp tục bị lãng phí vào những vòng lặp dọn dẹp vô tận.

Ghi nhận MTXD cho thấy, tình trạng đổ trộm chất thải rắn diễn ra nhức nhối ngay cả tại những khu vực đã lắp đặt biển cấm. Hành vi này không chỉ bôi bẩn mỹ quan mà còn trực tiếp đe dọa đến an toàn kết cấu hạ tầng giao thông và môi trường sinh thái xung quanh.

Dưới góc nhìn pháp lý, Luật sư Trần Đình Dũng (Công ty Luật Đông Pháp - Đoàn luật sư TP. HCM) chỉ rõ hành vi đổ trộm rác thải sinh hoạt và CTRXD dưới gầm cầu là dấu hiệu vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường nghiêm trọng. Việc áp dụng chế tài hiện hành được phân định dựa trên loại hình và quy mô chất thải:

Đối với rác thải sinh hoạt: Hành vi vứt, đổ rác không đúng nơi quy định trên lòng đường, vỉa hè hoặc hệ thống thoát nước có thể bị xử phạt hành chính từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP.

Đối với chất thải rắn xây dựng: Do tính chất khối lượng lớn và nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến công trình giao thông, khung hình phạt dành cho tổ chức vi phạm nghiêm khắc hơn rất nhiều. Điển hình, hành vi đổ thải trái phép chất thải rắn thông thường từ 80.000 kg đến dưới 100.000 kg có thể bị phạt tiền từ 150.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng theo Điểm m Khoản 8 Điều 26 Nghị định số 45/2022/NĐ-CP.

Ranh giới xử lý hình sự: Khi khối lượng chất thải nguy hại vượt ngưỡng quy định (từ 1.000 kg trở lên tùy loại) hoặc chứa các hợp chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy theo Công ước Stockholm, hành vi đổ trộm sẽ bị cấu thành "Tội gây ô nhiễm môi trường" theo Điều 235 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tiền lên đến 3 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 3 đến 7 năm.

Chân cầu Thanh Trì: Rác thải được đổ ngay khu vực có biển cấm (ảnh Hoàng Việt T7/2026).

Tuy nhiên, đối với các điểm nóng thực tế như gầm cầu Nhật Tân hay cầu Thanh Trì, việc áp dụng chế tài vẫn gặp khó khăn do thiếu chứng cứ xác minh về chủ nguồn thải và đơn vị vận chuyển. Điều này đòi hỏi một công cụ phân loại khoa học để tối ưu hóa nguồn lực giám sát.

Để tối ưu hóa ngân sách và lực lượng tuần tra, MTXD đề xuất mô hình phân loại mức độ nguy cơ đổ trộm tại các nút hạ tầng gầm cầu dựa trên 4 chỉ dấu kỹ thuật:

Định hướng ứng dụng: Các vị trí gầm cầu hạ tầng đạt tổng điểm trọng số > 2.5 điểm sẽ lập tức được xếp vào "Vùng đỏ đô thị", bắt buộc phải áp dụng cơ chế giám sát camera AI thời gian thực và tuần tra liên ngành mật tập.

Ngoài ra, để giải quyết triệt để vấn đề, bài toán quản trị đô thị cần được chuyển hóa thành mô hình quản lý chu trình khép kín (Closed-loop Management), kiểm soát chặt chẽ thông tin dòng chất thải từ lúc phát sinh cho đến điểm cuối tiêu thụ.

Kiểm soát từ nguồn: Bắt buộc mọi công trình xây dựng phải lập kế hoạch quản lý CTRXD ngay từ giai đoạn phê duyệt thi công. Chủ đầu tư và nhà thầu phải chịu trách nhiệm pháp lý xuyên suốt về khối lượng phát sinh và đơn vị hợp đồng vận chuyển.

Số hóa quy trình vận chuyển: 100% phương tiện vận chuyển phế thải phải được giám sát bằng thiết bị định vị GPS và áp dụng chứng từ số/nhật ký điện tử. Giải pháp này giúp loại bỏ hoàn toàn nguy cơ "đổ trộm dọc đường" và tối ưu hóa khả năng truy xuất nguồn gốc.

Giám sát thông minh tại các tọa độ nguy cơ: Lắp đặt hệ thống camera cảm biến tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) để nhận diện biển số xe tự động tại các khu vực gầm cầu, ven đê, bãi đất trống. Song song đó, cần khơi thông nguồn lực giám sát từ cộng đồng thông qua các ứng dụng tương tác hiện trường và đường dây nóng phản ánh đô thị.

Để hiện thực hóa việc giám sát hành trình bằng dữ liệu số, Hà Nội có thể nghiên cứu áp dụng hệ thống chứng từ Manifest điện tử – mô hình đã giúp Nhật Bản và các quốc gia EU kiểm soát thành công 99% lượng CTRXD phát sinh.

Hệ thống hoạt động như một chuỗi liên kết dữ liệu thời gian thực (Real-time Data Chain) giữa 3 bên: Chủ nguồn thải – Đơn vị vận chuyển – Cơ sở xử lý/tái chế. Khi một chuyến xe chở phế thải rời công trường, một mã định danh kỹ thuật số (QR/Manifest code) được kích hoạt, ghi nhận chính xác khối lượng và chủng loại chất thải.

Nếu phương tiện không đến đúng tọa độ tiếp nhận hợp pháp trong khung thời gian quy định, hoặc có sự sai lệch về khối lượng giữa điểm đầu và điểm cuối, hệ thống tự động phát tin cảnh báo (Grid-alert) về Trung tâm Quản lý Đô thị để tiến hành phạt nguội. Phương thức này chuyển hoàn toàn gánh nặng kiểm tra thủ công sang giám sát thuật toán tự động.

Khơi thông dòng chảy “tài nguyên thứ cấp”: Bản lề của kinh tế tuần hoàn

Thay vì nhìn nhận CTRXD như một gánh nặng thải bỏ, tư duy sinh thái hiện đại định danh đây là nguồn tài nguyên thứ cấp vô cùng quý giá. Việc xả thải bừa bãi không chỉ tốn kém chi phí xử lý mà còn lãng phí tài nguyên đất cho các bãi chôn lấp.

PGS.TS Ngô Trí Thường (Trưởng Bộ môn Kỹ thuật xây dựng Công trình giao thông, Khoa Công trình, Trường Đại học Thủy lợi) nhận định: “Ưu tiên hàng đầu đối với các nước trên thế giới cũng như Việt Nam đó là phải phân loại rác thải tại nguồn. Việc tái chế rác thải, phế thải giúp chúng ta tiết kiệm được khai thác tài nguyên thiên nhiên hiện tại; tiết kiệm được chi phí vận chuyển, kho, bãi để chứa vật liệu”.

Về mặt công nghệ, CTRXD (chủ yếu là bê tông vụn, gạch vỡ, vữa thải) hoàn toàn có thể được xử lý thành vật liệu san lấp, cấu kiện giao thông hoặc gạch không nung ngay tại chân công trình thông qua quy trình kỹ thuật gồm 3 giai đoạn chuẩn hóa:

Các loại cốt liệu tái chế được ứng dụng: Cốt liệu loại thô (kích thước d = 20 - 40mm): Sử dụng làm lớp cấp phối đá dăm gia cố nền đường giao thông, chân khay mố cầu, giúp giảm 30% chi phí vật liệu so với đá khai thác tự nhiên; Cốt liệu loại mịn (kích thước d < 5mm): Thay thế cát tự nhiên trong sản xuất gạch block không nung tự chèn, tấm đan bê tông bọc bờ kè vỉa hè hoặc bê tông mác thấp phục vụ hạ tầng công cộng.

Hình ảnh những đống phế thải xây dựng chất cao tại chân cầu Nhật Tân (ảnh Hoàng Việt T7/2026).

Trong bối cảnh trên, bước ngoặt chính sách mang tính động lực thúc đẩy mô hình này là việc UBND TP. Hà Nội ban hành Chỉ thị số 18/CT-UBND ngày 27/7/2026 về tăng cường quản lý, xử lý, gia cố và tái chế CTRXD tận dụng cho các công trình. Chỉ thị đã thể hiện rõ tư duy chuyển dịch từ "quản lý chôn lấp" sang "kinh tế tuần hoàn trong xây dựng".

Tuy nhiên, dưới lăng kính lập pháp, ông Nguyễn Ngọc Sơn (Ủy viên Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội) lưu ý rằng rào cản lớn nhất hiện nay là cơ chế hỗ trợ và hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật. Để thị trường tái chế phát triển thực chất, hệ thống luật pháp cần tiếp tục hoàn thiện các công cụ kinh tế, ban hành các tiêu chuẩn chất lượng cụ thể cho sản phẩm tái chế và áp dụng các chính sách ưu đãi thực chất về vốn, thuế, đất đai cho doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiên tiến.

Với lăng kính chuyên nghành, để hiện thực hóa mục tiêu của Chỉ thị số 18/CT-UBND và giải quyết triệt để vấn đề đổ trộm CTRXD dưới gầm cầu, MTXD đề xuất UBND TP. Hà Nội xem xét và chỉ đạo triển khai nhóm giải pháp hành động mang tính đột phá sau:

Thành lập Ban chỉ đạo liên ngành về "Số hóa dòng chất thải": Giao Sở Nông nghiệp - Môi trường chủ trì, phối hợp với Sở Xây dựng và Công an Thành phố xây dựng Nền tảng dữ liệu số CTRXD dùng chung. Nền tảng này sẽ quản lý tập trung từ khâu cấp phép xây dựng, cấp mã định danh Manifest điện tử cho phương tiện vận chuyển, đến việc xác nhận khối lượng tại bãi tiếp nhận hợp pháp.

Ban hành "Bản đồ số các Vùng đỏ nguy cơ hạ tầng": Yêu cầu UBND các phường, xã rà soát toàn bộ hệ thống gầm cầu, ven đê trên địa bàn dựa trên Khung tiêu chí đánh giá mức độ rủi ro. Tổ chức lắp đặt ngay hệ thống camera AI phạt nguội tại các điểm đạt trên 2.5 điểm trọng số. Kinh phí lắp đặt có thể xã hội hóa hoặc trích từ quỹ bảo vệ môi trường của địa phương.

Áp dụng cơ chế "Ký quỹ bảo vệ môi trường" đối với CTRXD: Thí điểm quy định bắt buộc các chủ đầu tư dự án (đặc biệt là các dự án phá dỡ công trình công cộng hoặc khu đô thị lớn) phải thực hiện ký quỹ một khoản kinh phí quản lý chất thải trước khi khởi công. Khoản ký quỹ này chỉ được hoàn trả khi chủ đầu tư xuất trình đầy đủ chứng từ Manifest điện tử hợp lệ, chứng minh toàn bộ lượng CTRXD phát sinh đã được vận chuyển đến đúng cơ sở tiếp nhận hoặc tái chế theo quy định.

Ưu đãi đặc thù thu hút dòng vốn đầu tư công nghệ tái chế: Ban hành cơ chế đặc thù của Thủ đô về hỗ trợ giá thuê đất dài hạn (miễn giảm từ 50 - 100% trong 5 năm đầu) và hỗ trợ lãi suất vay vốn ngân hàng cho các doanh nghiệp xây dựng nhà máy tái chế CTRXD tuần hoàn. Đồng thời, ban hành quy định bắt buộc các công trình đầu tư công của Thành phố (như đường giao thông, vỉa hè, công viên) phải sử dụng tối thiểu 15 - 20% vật liệu tái chế (RCA) đạt chuẩn nhằm kích cầu thị trường.

Chuẩn hóa quy trình phản ánh hiện trường và cơ chế thưởng "nóng": Tích hợp tính năng tố giác hành vi đổ trộm CTRXD lên ứng dụng công dân số của Thành phố (iHanoi). Định danh hành vi vi phạm qua hình ảnh, video do người dân cung cấp thành chứng cứ pháp lý để phạt nguội. Trích 20 - 30% giá trị tiền xử phạt hành chính để thưởng "nóng" cho người dân phát hiện và phản ánh chính xác vi phạm, nhằm xây dựng mạng lưới giám sát cộng đồng tự giác và chặt chẽ.

Tình trạng đổ trộm chất thải dưới gầm cầu tại Hà Nội là biểu hiện của những khoảng trống trong chuỗi cung ứng quản lý chất thải và sự thiếu hụt các công cụ điều tiết kinh tế tuần hoàn. Việc xây dựng một mô hình quản lý khép kín – nơi CTRXD được phân loại, định vị, giám sát và tái chế dựa trên nền tảng hành lang pháp lý chặt chẽ và công nghệ số – không chỉ là giải pháp bảo vệ hạ tầng giao thông Thủ đô mà còn là viên gạch nền móng vững chắc hướng tới một đô thị xanh, bền vững tương lai.

HOÀNG VIỆT