Sơn Kim 1: Đánh thức thế mạnh xanh nơi phên dậu biên cương

MTXD - Từ những cánh rừng xanh ngút ngàn, những dòng suối trong lành đến vùng đất giàu bản sắc nơi cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, Sơn Kim 1 đang đứng trước một cơ hội mới: Biến lợi thế tự nhiên, nông nghiệp và vị trí biên giới thành nền tảng cho mô hình phát triển xanh, trong đó du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng trở thành một hướng đi giàu tiềm năng.

Từ “màu xanh” của rừng đến sinh kế bền vững

Sơn Kim 1 là xã vùng biên có quy mô diện tích tự nhiên 22.321 ha, trong đó đất lâm nghiệp khoảng 21.350 ha, chiếm trên 95%. Phía Tây là đường biên giới dài 36,328 km tiếp giáp nước bạn Lào. Toàn xã hiện có 1.444 hộ với 5.759 nhân khẩu, thu nhập bình quân đạt khoảng 56 triệu đồng/người/năm. Những con số ấy cho thấy một địa bàn miền núi còn nhiều dư địa phát triển nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải lựa chọn mô hình tăng trưởng phù hợp với hệ sinh thái tự nhiên.

Lợi thế lớn nhất của Sơn Kim 1 không chỉ nằm ở diện tích đất đai rộng mà ở chính “màu xanh” đang bao phủ phần lớn không gian tự nhiên. Đây là nền tảng để địa phương chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên sang phát triển giá trị của tài nguyên.

Trong những năm qua, nhận thức sản xuất của người dân đã có những chuyển biến đáng kể. Những khu đất đồi trước đây bỏ hoang từng bước được đưa vào sản xuất với các mô hình trồng nghệ, bồ kết lai, trám…; một số diện tích rừng keo chu kỳ ngắn được định hướng chuyển sang cây gỗ lớn, cây bản địa đa loài nhằm nâng cao giá trị kinh tế và tăng khả năng bảo vệ hệ sinh thái. Cùng với đó là định hướng phát triển đàn hươu sao, ong và các mô hình chăn nuôi phù hợp điều kiện tự nhiên.

Hiện toàn xã có 1.961 con hươu, 1.658 đàn ong và hơn 17.000 con lợn. Đây không đơn thuần là những con số về sản xuất mà còn là nguồn tài nguyên để hình thành các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, tạo thêm giá trị cho chuỗi du lịch trải nghiệm nếu được tổ chức bài bản.

Sơn Kim 1 đang từng bước đổi thay diện mạo.

Đáng chú ý, định hướng phát triển của Sơn Kim 1 đã bắt đầu đặt kinh tế rừng trong mối quan hệ với bảo vệ môi trường và du lịch cộng đồng. Xã xác định hướng phát triển rừng bền vững, mở rộng cây dược liệu dưới tán rừng, trồng cây gỗ lớn và xây dựng dự án du lịch cộng đồng tại khu du lịch Nước Sốt - Đó chính là điểm giao thoa giữa kinh tế xanh và du lịch xanh.

Nếu rừng là nền móng thì hệ thống sông, suối và cảnh quan tự nhiên chính là những “mạch xanh” tạo nên sức hấp dẫn riêng của Sơn Kim 1.

Giữa đại ngàn là những dòng suối xanh mát.

Suối Rào Àn ở thôn Hà Trai là một ví dụ điển hình. Với dòng nước trong, cảnh quan còn khá hoang sơ, Rào Àn đã trở thành điểm đến được nhiều du khách tìm về trong những ngày hè. Ngoài ra, nơi đây có lợi thế khi nằm gần Khu Thực hành Sinh thái Nhân văn HEPA, Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo và Quốc lộ 8, đồng thời có khả năng kết nối với các điểm tài nguyên khác như khu nước khoáng nóng Sơn Kim và không gian rừng tự nhiên.

Nhưng chính sức hút đó cũng đặt ra một bài toán lớn: phát triển du lịch như thế nào để không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn?

Thực trạng hoạt động du lịch tự phát tại Rào Àn từng cho thấy những bất cập về đất đai, cơ sở dịch vụ và quản lý môi trường. Sau khi Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Tĩnh có hướng dẫn về đất đai, tài nguyên nước, xã Sơn Kim 1 đã triển khai các bước tháo gỡ, hướng tới đưa hoạt động tại Rào Àn vào khuôn khổ và phát triển bài bản hơn. Đây có thể xem là bước chuyển quan trọng: từ khai thác tự phát sang quản trị tài nguyên du lịch.

Với một điểm đến dựa chủ yếu vào tài nguyên nước, rừng và cảnh quan, phát triển xanh phải bắt đầu từ sức chịu tải của môi trường. Hạn chế bê tông hóa, kiểm soát nước thải và chất thải rắn, bảo vệ hành lang suối, tổ chức điểm đỗ xe hợp lý, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường và xây dựng quy chế hoạt động cho các hộ kinh doanh là những yêu cầu không thể thiếu.

Một dòng suối đẹp chỉ có thể trở thành tài sản du lịch lâu dài khi nó vẫn giữ được sự trong lành sau hàng nghìn lượt khách.

Du lịch chuỗi liên kết

Sơn Kim 1 có một lợi thế đặc biệt mà không phải địa phương miền núi nào cũng sở hữu: tài nguyên du lịch có khả năng tạo thành một chuỗi liên kết.

Khu du lịch sinh thái nước khoáng nóng Sơn Kim nằm giữa không gian núi rừng, sở hữu nguồn nước khoáng nóng tự nhiên.

Địa phương cũng đã có định hướng thu hút đầu tư vào khu du lịch, dịch vụ Nước Sốt; trong danh mục dự án của tỉnh, khu vực này được định hướng phát triển khu nghỉ dưỡng, điều dưỡng gắn với khai thác nguồn suối nước khoáng nóng Sơn Kim.

Trong khi đó, HEPA mở ra một hướng tiếp cận khác: du lịch trải nghiệm gắn với sinh thái, nông nghiệp và giáo dục môi trường. Không gian này có giá trị không chỉ ở cảnh quan mà còn ở tri thức về canh tác sinh thái, bảo vệ rừng và phục hồi hệ sinh thái.

Cùng với đó là Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo – một điểm nhấn về giao thương, văn hóa và vị trí địa chiến lược.

Nếu được kết nối hợp lý, Sơn Kim 1 có thể hình thành một hành trình trải nghiệm khá đặc biệt: Từ cửa khẩu - về bản làng - đến vùng sản xuất nông nghiệp - trải nghiệm rừng - khám phá Rào Àn - nghỉ dưỡng tại Nước Sốt.

Khu bảo tồn sinh thái nhân văn HEPA.

Đây là hướng phát triển phù hợp với tinh thần du lịch xanh: không xây dựng những công trình đồ sộ để “đóng khung” thiên nhiên mà tạo ra một mạng lưới trải nghiệm dựa trên chính những giá trị bản địa.

Đáng chú ý, Quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Cầu Treo đến năm 2045 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 439/QĐ-TTg ngày 16/3/2026. Quy hoạch bao gồm địa bàn Sơn Kim 1 và định hướng các khu vực dân cư nông thôn kết hợp sản xuất nông lâm nghiệp, trang trại sinh thái, dịch vụ du lịch; đồng thời xác định khu vực Nước Sốt và vùng phụ cận theo hướng đô thị, dịch vụ, du lịch sinh thái.

Đây là cơ sở quan trọng để Sơn Kim 1 nhìn nhận du lịch không phải một ngành đứng riêng lẻ mà là một mắt xích trong cấu trúc phát triển kinh tế - xã hội và không gian sinh thái của vùng biên.

Nền tảng du lịch xanh từ xây dựng nông thôn mới

Du lịch xanh không bắt đầu từ những khu nghỉ dưỡng cao cấp. Nó bắt đầu từ một con đường sạch, một khu dân cư xanh, một khu vườn được chăm sóc tốt và cách người dân ứng xử với môi trường.

Sơn Kim 1 đang từng bước tạo dựng những nền tảng đó. Theo số liệu cung cấp, 98,75% đường giao thông nông thôn đã được bê tông hóa; 4/6 thôn đạt chuẩn khu dân cư nông thôn mới kiểu mẫu. Trạm y tế xã đạt chuẩn quốc gia giai đoạn mới; Trường Nội trú liên cấp Tiểu học - THCS Sơn Kim đạt chuẩn quốc gia mức độ 1 và Trường Mầm non Sơn Kim 1 đạt chuẩn mức độ 2.

Trong các đợt cao điểm xây dựng nông thôn mới, địa phương tập trung vào mở rộng đường giao thông, điện chiếu sáng, trồng cây xanh, xây dựng tuyến đường “Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp”, cải tạo vườn tạp, xây dựng vườn mẫu và xử lý môi trường trong chăn nuôi. Đó chính là hạ tầng mềm và hạ tầng cảnh quan của du lịch cộng đồng.

Khi mỗi khu dân cư trở thành một không gian sống xanh, mỗi khu vườn có thể trở thành một điểm trải nghiệm, mỗi sản phẩm nông nghiệp có câu chuyện riêng, người dân sẽ không chỉ là người cung cấp dịch vụ mà trở thành người kể chuyện, chủ thể của hoạt động du lịch.

Chăn nuôi gà hữu cơ.

Bên cạnh đó, Sơn Kim 1 vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy. Diện tích cam, bưởi hiện khoảng 20 ha nhưng chủ yếu phát triển tự phát, chưa đạt tiêu chuẩn VietGAP; xã chưa có sản phẩm OCOP được chứng nhận. Thị trường tiêu thụ nông sản chưa thực sự bền vững và hạ tầng chế biến sâu tại chỗ còn thiếu. Địa hình đồi núi dốc cũng khiến địa phương đối mặt với nguy cơ sạt lở khi xảy ra mưa lũ.

Nhưng những hạn chế ấy cũng chính là những việc cần làm để nâng chất lượng tăng trưởng.

Trước hết, cần tiếp tục quy hoạch các vùng sản xuất gắn với cảnh quan và du lịch; khuyến khích nông nghiệp hữu cơ, nông nghiệp tuần hoàn, phát triển sản phẩm đặc trưng từ nhung hươu, mật ong, cây dược liệu, cây ăn quả và sản phẩm rừng. Từ đó xây dựng chuỗi “sản phẩm xanh – trải nghiệm xanh – tiêu dùng xanh”.

Phát triển du lịch xanh.

Cùng với đó, cần hình thành bộ tiêu chí du lịch xanh riêng cho các điểm đến của xã, trong đó coi môi trường là điều kiện tiên quyết: kiểm soát chất thải, hạn chế nhựa dùng một lần, bảo vệ nguồn nước, bảo tồn cây bản địa, kiểm soát xây dựng và bảo đảm an toàn cho du khách. Định hướng này cũng phù hợp với chủ trương của địa phương về khuyến khích cơ sở dịch vụ, lưu trú thực hiện tiêu chí du lịch xanh và gắn sản phẩm đặc sản với du lịch sinh thái, cộng đồng.

Quan trọng hơn, quy hoạch cần đi trước một bước. Những khu vực nhạy cảm như ven suối, vùng rừng tự nhiên, vùng có nguy cơ sạt lở cần được xác định rõ giới hạn khai thác. Du lịch chỉ nên phát triển trong khả năng chịu tải của hệ sinh thái.

Sơn Kim 1 đang đứng ở một điểm giao đặc biệt: giữa rừng và đồng bằng, giữa Việt Nam và Lào, giữa sản xuất nông nghiệp và kinh tế cửa khẩu, giữa bảo tồn thiên nhiên và nhu cầu phát triển.

Với hơn 95% diện tích là đất lâm nghiệp, hệ thống suối, nguồn nước khoáng nóng, cảnh quan miền núi, sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, HEPA, Rào Àn và Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo, địa phương có điều kiện để tạo dựng một thương hiệu riêng: một điểm đến xanh nơi phên dậu biên cương.

Điều quan trọng không phải là xây dựng thật nhiều công trình để thu hút du khách, mà là biết giữ lại những gì thiên nhiên đã ban tặng, đồng thời biến những giá trị ấy thành sinh kế cho người dân.

Khi một cánh rừng được bảo vệ có thể tạo ra giá trị carbon, dược liệu và trải nghiệm; một dòng suối có thể tạo ra sinh kế nhưng vẫn giữ được nguồn nước trong lành; một khu vườn có thể vừa cho nông sản vừa trở thành điểm trải nghiệm; một sản phẩm nhung hươu hay mật ong có thể kể câu chuyện về vùng đất – khi đó, “du lịch xanh” không còn là khẩu hiệu, đó là một mô hình phát triển.

Và với Sơn Kim 1, hành trình ấy có thể bắt đầu từ chính những điều rất gần gũi: Giữ rừng xanh, giữ suối sạch, giữ bản sắc và làm cho mỗi giá trị bản địa trở thành một phần của nền kinh tế xanh nơi miền biên viễn.

HOÀNG VIỆT.