Một số giải pháp thiết kế công trình xanh hiệu quả tại Việt Nam

 Đặt vấn đề: Bài viết sẽ trình bày các nội dung sau:

Thực trạng thi công xây dựng Công trình xanh tại Việt Nam

Đánh giá ưu nhược điểm, những vấn đề cần khắc phục

Đề xuất các giải pháp đáp ứng hiệu quả các yêu cầu của CTX ở Việt Nam:

Công trình thông minh - Dữ liệu - AI: tối ưu năng lượng và PTBV

Các hệ thống tự động hóa trong việc thu hồi và tái sử dụng năng lượng.

Ảnh MH- internet

1. Thực trạng thi công xây dựng Công trình xanh tại Việt Nam

Hiện nay, Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển dịch mạnh mẽ hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Số lượng công trình xanh (CTX) được chứng nhận đã có sự tăng trưởng đáng kể trong giai đoạn 2010–2024. Tính đến cuối năm 2024, tổng diện sàn (GFA) được chứng nhận xanh đạt khoảng 13,5 triệu m2; riêng năm 2025 có thêm 813 công trình đạt chuẩn CTX (Lotus), tăng thêm khoảng 1,7 triệu m2 nữa (theo VGBC).

Về cơ cấu loại hình, nhà công nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 43,8%, tiếp theo là chung cư (27,22%) và văn phòng (12,32%). Các hệ thống chứng nhận phổ biến đang được áp dụng tại Việt Nam bao gồm LEED (Hoa Kỳ), EDGE (IFC), LOTUS (VGBC) và Green Mark (Singapore). Nhiều chủ đầu tư lớn và các tập đoàn đa quốc gia đã tiên phong áp dụng các tiêu chuẩn này cho văn phòng và nhà máy của họ để đáp ứng yêu cầu bền vững toàn cầu.

Năm 2025, Bộ Xây dựng đã triển khai hàng loạt giải pháp, nghiên cứu thúc đẩy phát triển công trình xanh và giao thông xanh ở Việt Nam. Những định hướng chính góp phần củng cố và tạo ra những chính sách mới phù hợp với điều kiện Việt Nam để phát triển CTX. Những nội dung chính của định hướng là: (1) Phát triển CTX dựa trên đổi mới công nghệ và chuyển đổi số trong xây dựng, (2) Thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ xanh trong vật liệu và thiết bị xây dựng, (3) Gắn công trình xanh với nghiên cứu khoa học, giáo dục và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, (4) Thúc đẩy cơ chế, chính sách và tài chính khoa học công nghệ hỗ trợ phát triển công trình xanh, và (5) Phát triển công trình xanh gắn với mục tiêu Net Zero và kinh tế tuần hoàn.

Ảnh MH- internet

2. Đánh giá ưu nhược điểm và những vấn đề cần khắc phục

Dựa vào theo dõi quá trình phát triển nêu trên, hầu hết các tổ chức và chuyên gia đều có những phân tích về ưu nhược điểm của việc phát triển công trình xanh ở Việt Nam trong hơn một thập kỷ qua.

2.1. Ưu điểm

- Hiệu quả tài nguyên: CTX giúp tiết kiệm từ 20% đến 40% năng lượng và giảm khoảng 30% - 48% lượng nước tiêu thụ thông qua các thiết bị hiệu suất cao và giải pháp thiết kế thụ động.

- Cải thiện môi trường sống: Tăng chất lượng không khí trong nhà (IAQ), tối ưu hóa ánh sáng tự nhiên và tầm nhìn ra bên ngoài, giúp nâng cao sức khỏe và năng suất lao động.

- Giá trị kinh tế lâu dài: Giảm đáng kể chi phí vận hành (OPEX) và gia tăng giá trị bất động sản, thu hút các nhà đầu tư quan tâm đến phát triển bền vững.

- Thích ứng khí hậu: Đặc biệt hiệu quả tại các đô thị ven biển nhờ các giải pháp chống chịu thiên tai, quản lý nước mưa và giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

2.2. Nhược điểm và vấn đề cần khắc phục

- Chi phí đầu tư ban đầu: Giá vật tư và thiết bị xanh thường cao hơn, gây tâm lý e ngại cho chủ đầu tư dù chi phí vòng đời thấp hơn.

- Thiếu hụt tiêu chuẩn quốc gia: Việt Nam chưa có bộ tiêu chí chính thức của Chính phủ phù hợp riêng cho điều kiện địa phương, dẫn đến việc phụ thuộc vào các tiêu chuẩn quốc tế.

- Nguồn nhân lực và chuỗi cung ứng: Thiếu chuyên gia có trình độ tích hợp đa ngành (BIM – AI – IoT) và nguồn cung vật liệu xanh nội địa còn hạn chế, nhiều thiết bị công nghệ cao vẫn phải nhập khẩu.

Ảnh MH- internet

3. Đề xuất các giải pháp thiết kế hiệu quả tại Việt Nam

Viện Kiến trúc Quốc gia – Bộ Xây dựng (KTQG) là một trong những thành viên của ban tổ chức Tuần lễ Kiến trúc Xanh Việt Nam, là sự kiện hàng năm của Bộ Xây dựng nhằm triển khai, cụ thể hóa những định hướng phát triển công trình xanh ở Việt Nam. Viện KTQG đã có những nghiên cứu từ những trường hợp công trình xanh cụ thể, từ đó tổng hợp và đề xuất các giải pháp với Bộ Xây dựng, Vụ Khoa học Công nghệ và môi trường, vật liệu xây dựng, nhằm thúc đẩy định hướng chính sách phát triển công trình xanh ở Việt Nam.

3.1. Công trình thông minh - Dữ liệu - AI: Tối ưu năng lượng và PTBV

Giải pháp cốt lõi là chuyển dịch từ "xây dựng xanh" sang "vận hành thông minh" với triết lý: Xanh là nền tảng, Thông minh là động lực.

Ứng dụng Bản sao số (Digital Twin): Kết hợp BIM, IoT và AI để tạo mô hình ảo phản ánh công trình thật theo thời gian thực. Điều này cho phép mô phỏng và dự báo nhu cầu năng lượng để tối ưu hóa vận hành.

Hệ thống AI thích ứng: AI đóng vai trò là "bộ não" tự học hỏi từ hành vi người dùng và dữ liệu cảm biến (nhiệt độ, ánh sáng, mật độ người) để tự động điều chỉnh các điểm đặt (setpoints) của hệ thống HVAC và chiếu sáng.

Quản trị dựa trên dữ liệu: Dữ liệu được coi là "nguồn năng lượng mới", giúp hình thành chu trình học hỏi – tối ưu – phản hồi liên tục, giảm thiểu lỗi thiết bị và thực hiện bảo trì chủ động.

3.2. Các hệ thống tự động hóa trong thu hồi và tái sử dụng năng lượng

Hệ thống quản lý tòa nhà (BMS) tích hợp: Tự động kiểm soát điều hòa, chiếu sáng, thang máy theo thời gian thực. Ví dụ tại Viettel Building, hệ thống này giúp giảm 25% năng lượng so với công trình thông thường.

Thông gió hồi nhiệt (ERV): Sử dụng các hệ thống thông gió có khả năng thu hồi nhiệt để duy trì sự thoải mái nhiệt trong khi giảm tải cho hệ thống điều hòa, có thể đạt mức tiết kiệm khoảng 40%.

Tích hợp năng lượng tái tạo và lưu trữ (ESS): Ứng dụng pin mặt trời áp mái (BIPV) kết hợp với hệ thống quản lý tải thông minh (EMS) và pin lưu trữ để tiến tới mô hình tòa nhà tự cung cấp năng lượng (Net Zero Building).

Tự động hóa quản lý nước: Thu gom nước mưa và tái chế nước thải (nước xám) thông qua các cảm biến thông minh để đáp ứng 100% nhu cầu tưới tiêu và xả vệ sinh, giúp giảm áp lực cho nguồn nước ngọt.

Kết luận:

Để CTX tại Việt Nam đạt hiệu quả cao nhất, cần sự kết hợp đồng bộ giữa thiết kế thụ động (xanh) và công nghệ vận hành thích ứng (thông minh). Công trình xanh tạo ra giá trị môi trường, trí tuệ nhân tạo (A I) giúp vận hành công trình linh hoạt, hiệu quả, thích ứng.

Về khía cạnh phát triển đô thị xanh, công trình xanh thông minh là mắt xích trong đô thị bền vững. Khi từng công trình kết nối sẽ hình thành mạng lưới dữ liệu đô thị, là nền tảng cho đô thị cacbon thấp, tự thích ứng, lấy con người làm trung tâm.

Dữ liệu là nguồn năng lượng mới của công trình, từ việc học hỏi từ các hành vi của người sử dụng giúp tự động hóa, điều khiển và vận hành tối ưu tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải nâng cao trải nghiệm con người.

Việc kết hợp chặt trẽ Chính sách – dữ liệu – công nghệ - con người sẽ tạo ra một môi trường phát triển đúng đắn cho công trình xanh ở Việt Nam trong thời gian tới.

TS.KTS Trịnh Hồng Việt  

Viện Kiến trúc Quốc gia