Thực trạng lựa chọn chất lượng tư vấn lập quy hoạch thuộc hệ thống quy hoạch quốc gia & kiến nghị hoàn thiện chính sách pháp luật

MTXD - Luật quy hoạch là một Luật rất đặc biệt, mặc dù đã được trình Quốc hội qua ba kỳ họp, nhưng trong quá trình xây dựng Luật và quá trình triển khai sau này vẫn còn có nhiều quan điểm, ý kiến khác nhau. Đây là lần đầu tiên, một Luật sau khi được ban hành ba năm, Quốc hội đã tiến hành giám sát việc thực hiện Luật Quy hoạch. Việc các địa phương phản ánh những khó khăn, vướng mắc trong quá trình lập quy hoạch hay tính khả thi của Luật sẽ giúp cho Quốc hội đánh giá kỹ hơn về những tác động của Luật. Đây là việc làm cần thiết và cấp bách.

1. Thực trạng lựa chọn, chất lượng tư vấn.

Quy hoạch là việc sắp xếp, phân bố không gian các hoạt động kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, gắn với phát triển kết cấu hạ tầng, sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường trên một vùng lãnh thổ xác định, để sử dụng hiệu quả các nguồn lực của đất nước, phục vụ mục tiêu phát triển bền vững cho một thời kỳ xác định. Tích hợp quy hoạch là phương pháp tiếp cận tổng hợp và phối hợp đồng bộ giữa các ngành, lĩnh vực có liên quan đến kết cấu hạ tầng, sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường trong việc lập quy hoạch trên một phạm vi lãnh thổ xác định, nhằm đạt được mục tiêu phát triển cân đối, hài hòa, hiệu quả và bền vững (Điều 3, Luật Quy hoạch).

Quy hoạch là việc sắp xếp, phân bố không gian cho các hoạt động kinh tế - xã hội... trên một vùng lãnh thổ xác định. Ảnh bài nguồn internet

 Về tổ chức tư vấn lập quy hoạch, Điều 17, Luật Quy hoạch quy định: (1) Cơ quan lập quy hoạch, các Bộ, cơ quan ngang Bộ và địa phương được phân công phải lựa chọn tổ chức tư vấn lập quy hoạch theo quy định của pháp luật về đấu thầu; (2) Tổ chức tư vấn lập quy hoạch phải có tư cách pháp nhân và phải đáp ứng điều kiện về năng lực chuyên môn phù hợp với công việc đảm nhận theo quy định của Chính phủ...

Điều kiện về năng lực chuyên môn đối với tổ chức tư vấn lập quy hoạch theo Điều 4, Nghị định 37/2019/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Quy hoạch, quy định:

(1) Tổ chức tư vấn lập quy hoạch phải có ít nhất 01 chuyên gia tư vấn đáp ứng điều kiện quy định tại khoản 2 Điều này và ít nhất 05 chuyên gia tư vấn đáp ứng điều kiện quy định tại khoản 3 Điều này. Tổ chức tư vấn lập hợp phần quy hoạch hoặc nội dung quy hoạch đối với quy hoạch ngành quốc gia, quy hoạch tỉnh phải có ít nhất 01 chuyên gia tư vấn đáp ứng điều kiện quy định tại khoản 3 Điều này;

(2) Chuyên gia tư vấn là chủ nhiệm dự án quy hoạch phải có bằng đại học trở lên thuộc chuyên ngành liên quan đến quy hoạch cần lập, đã chủ trì lập ít nhất 01 quy hoạch cùng cấp quy hoạch cần lập hoặc đã trực tiếp tham gia lập ít nhất 02 quy hoạch cùng cấp quy hoạch cần lập. Trường hợp quy hoạch cấp quốc gia lần đầu tiên được lập tại Việt Nam, chuyên gia tư vấn là chủ nhiệm dự án quy hoạch phải có bằng đại học trở lên thuộc chuyên ngành liên quan đến quy hoạch cần lập và đã chủ trì lập ít nhất 02 quy hoạch cấp vùng hoặc quy hoạch được lập cho phạm vi lưu vực sông liên tỉnh;

(3) Chuyên gia tư vấn chủ trì lập hợp phần quy hoạch hoặc nội dung quy hoạch đối với quy hoạch ngành quốc gia, quy hoạch tỉnh phải có bằng đại học trở lên thuộc chuyên ngành liên quan đến hợp phần quy hoạch hoặc nội dung quy hoạch cần lập và đã trực tiếp tham gia lập ít nhất 01 quy hoạch cùng cấp quy hoạch cần lập. Trường hợp quy hoạch cấp quốc gia lần đầu tiên được lập tại Việt Nam, chuyên gia tư vấn chủ trì lập hợp phần quy hoạch hoặc nội dung quy hoạch đối với quy hoạch ngành quốc gia phải có bằng đại học trở lên thuộc chuyên ngành liên quan đến hợp phần quy hoạch hoặc nội dung quy hoạch cần lập và đã chủ trì lập ít nhất 01 quy hoạch hoặc đã trực tiếp tham gia lập ít nhất 02 quy hoạch cấp vùng hoặc quy hoạch được lập cho phạm vi lưu vực sông liên tỉnh.

Việc lựa chọn tư vấn sẽ phản ánh chất lượng quy hoạch của mỗi địa phương...

Tuy nhiên thực tế cho thấy, nhiều địa phương còn khá băn khoăn vì chất lượng tư vấn hiện nay, trong bối cảnh đơn vị tư vấn trong nước còn ít, thiếu chuyên sâu. Việc các địa phương lựa chọn tư vấn sẽ phản ánh chất lượng quy hoạch của mỗi địa phương. Tổ chức tư vấn hay những người được lựa chọn lập quy hoạch có đáp ứng được yêu cầu chuyên môn, có đủ hiểu biết về địa phương hay không, ai sẽ là người đủ điều kiện về chuyên môn, kinh nghiệm để thực hiện trách nhiệm chủ nhiệm đồ án quy hoạch? Vì phương pháp lập quy hoạch đã yêu cầu đổi mới theo hưởng tích hợp. Vậy việc lựa chọn các tư vấn quy hoạch, Tổng chủ nhiệm dự án quy hoạch cần có điều kiện gì để đáp ứng được yêu cầu về chất lượng...?

Theo khoản 2, điều 4, Nghị định 37 chỉ quy định chuyên gia tư vấn là chủ nhiệm dự án quy hoạch phải có bằng đại học trở lên thuộc chuyên ngành liên quan đến quy hoạch cần lập... trong khi quy hoạch lại?

Bởi vậy, nhiều quy hoạch tỉnh hiện nay có báo cáo thuyết minh tổng hợp như một phép cộng các nghiên cứu chuyên đề về lĩnh vực ngành riêng lẻ... Điều này dẫn đến báo cáo không mang tính tổng hợp đồng bộ, khoa học, chất lượng không đảm bảo... Chưa kể hệ thống bản vẽ và những nội dung gì sẽ được tích hợp vảo bản vẽ không gian lãnh thổ tổng thể của tỉnh... cũng còn nhiều thiếu sót.

Mặt khác, cũng còn rất nhiều băn khoăn về quy trình lập quy hoạch. Theo quy định chung của Luật Quy hoạch thì quy hoạch cấp dưới phải tuân thủ quy hoạch cấp trên. Quy hoạch tỉnh phải tuân thủ Quy hoạch tổng thể quốc gia... trong khi Quy hoạch tổng thể quốc gia chưa có; Quy hoạch tỉnh được duyệt là căn cứ để xây dựng quy hoạch các ngành trên địa bàn... Trong thực tế hiên nay, các ngành trên địa bàn tỉnh phải có ý tưởng, hay cung cấp các dự bảo của ngành mình trước để tích hợp vào quy hoạch tỉnh...

Như vậy, ở đây câu chuyện “Con gà Quả trứng”, cái gì trước, cái gì sau vẫn hiện hữu trong quá trình thực hiện Luật Quy hoạch hiện nay... Quy hoạch từ “trên xuống” hay phải “từ dưới lên” vẫn đang loay hoay trong tư duy ở nhiều cấp độ chính quyền.

Việc phối hợp, liên danh với tư vấn nước ngoài để lập quy hoạch cũng có nhiều điều phải bàn. Tư vấn nước ngoài có thể có kinh nghiệm về lý luận, phương pháp nghiên cứu, có thể đưa ra viễn cảnh, tầm nhìn (thuyết phục)... Nhưng họ thiếu am hiểu về lịch sử, văn hóa về luật pháp, hay hiểu một cách sâu sắc về tiềm năng, lợi thế, điều kiện cụ thể của Việt Nam, của một vùng, một tỉnh... Do đó, chất lượng dự án quy hoạch cũng bị ảnh hưởng không ít... Và ngược lại, khi lựa chọn tư vấn nước ngoài, nhiều tỉnh cũng không đủ điều kiện để thẩm định năng lực và chất lượng của tư vấn... Việc lựa chọn tư vấn nước ngoài cũng chưa được quy định cụ thể tại các văn bản pháp luật về quy hoạch.

2. Một số kiến nghị.

Khó khăn và cũng là một trong những điểm nghẽn trong thực tế hiện nay là việc lựa chọn tổ chức tư vấn lập dự án quy hoạch. Để giải quyết vấn đề này rất cần phải tìm hiểu kỹ về thực trạng, cần có cơ chế linh hoạt trong lựa chọn và cần cụ thể hơn phương án hợp tác quốc tế trong tư vấn lập quy hoạch. Với quy định rõ trách nhiệm, năng lực đổi mới trong lựa chọn tổ chức tư vấn lập quy hoạch là rất cần thiết.

Để đạt được mục tiêu và phát triển bền vững theo Nghị quyết XIII của Đảng, thực hiện có hiệu quả Nghị quyết 06 của Bộ Chính trị về Quy hoạch, xây dựng, quản lý phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đã đến lúc cần thiết phải xem xét lại Luật Quy hoạch và coi đó chỉ là Luật khung về Quy hoạch, làm cơ sở để xây dựng các bộ Luật có tính chuyên ngành nhưng vẫn đảm bảo tính tích hợp trong thời gian tới.

Tổ chức Hội thảo hoặc tọa đàm (on kết hợp off line) mang tính toàn quốc hoặc khu vực Bắc, Trung, Nam về Quy hoạch tỉnh theo Luật Quy hoạch để trao đổi về các vướng mắc, giải pháp khắc phục (trong đó có chất lượng tư vấn)… Bộ Xây dựng phối hợp với Bộ Kế hoạch Đầu tư và một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, đơn vị tư vấn tổ chức rà soát, đánh giá một số Quy hoạch tỉnh đã được phê duyệt, đang trình thẩm định… xem xét, điều chỉnh, thống nhất cách tiếp cận, nội dung, bản vẽ, chất lượng đơn vị tư vấn Quy hoạch; các tồn tại, vướng mắc, nguyên nhân, giải pháp khắc phục; chỉ đạo lập một số Quy hoạch tỉnh làm “mẫu” cả về cách thức lựa chọn tư vấn (qua đấu thầu), về nội dung viết báo cáo thuyết minh, cả về cách thể hiện hồ sơ bản vẽ, nhất là các bản vẽ về tổ chức không gian lãnh thổ của tỉnh, đảm bảo sự tích hợp đa ngành, có chất lượng, hiệu quả sử dụng cao…Báo cáo Quốc hội xin ý kiến chỉ đạo.

Cần có cơ chế linh hoạt và cụ thể trong lựa chọn tư vấn lập quy hoạch

Trước mắt cần sửa đổi bổ sung Điều 4, Nghị định 37/2019/NĐ-CP quy định điều kiện về năng lực chuyên môn đối với tổ chức tư vấn lập quy hoạch, trong đó quan trọng nhất là làm rõ hơn điều kiện năng lực của chủ nhiệm dự án quy hoạch như đã phân tích ở trên. Một dự án quy hoạch (Quy hoạch tổng thể quốc gia; Quy hoạch vùng; Quy hoạch tỉnh...), chủ nhiệm dự án quy hoạch phải đảm bảo điều kiện phù hợp với trách nhiệm là Tổng chủ nhiệm dự án quy hoạch, đóng vai trò “nhạc trưởng” trong quá trình lập quy hoạch. Đối với các loại quy hoạch: Quy hoạch tổng thể quốc gia; Quy hoạch vùng; Quy hoạch tỉnh... nên quy định có Ban chủ nhiệm dự án quy hoạch, để chỉ đạo điều hành, trực tiếp nghiên cứu để tích hợp quy hoạch các ngành lĩnh vực vào nội dung dự án quy hoạch theo quy định của phát luật. Các thành phần trong Ban chủ nhiệm này phải đảm bảo các điều kiện quy định tại khoản 2, điều 4, Nghị định 37 của chỉnh phủ. Như vậy một dự án quy hoạch cần có Ban chủ nhiệm dự án quy hoạch (hoặc Tổng chủ nhiệm dự án quy hoạch), dưới Ban chủ nhiệm là các Chủ nhiệm hợp phần quy hoạch (hay Tư vấn chủ nhiệm hợp phần quy hoạch).

KTS. TRẦN NGỌC CHÍNH

 TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Luật Quy hoạch; - Nghị định 37/2019/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Quy hoạch;

- Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị; Luật Đấu thầu... - Dự án Quy hoạch tỉnh Bắc Giang, Lào Cai, Thanh Hóa... * Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển Đô thị Việt Nam (VUPDA, Nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng

(1) Tổ chức tư vấn lập quy hoạch phải