Nông nghiệp tuần hoàn - Tiết kiệm tài nguyên, tạo sinh kế bền vững. Bài 3: Khép kín vòng tuần hoàn, nâng giá trị hạt gạo Việt Nam

 MTXD - Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam): "Việc tận dụng hiệu quả rơm rạ và phụ phẩm sau thu hoạch không chỉ giúp nông dân tiết kiệm chi phí sản xuất, cải tạo độ phì nhiêu của đất mà còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ môi trường".

Bài 1: Tạo sinh kế từ phụ phẩm nông nghiệp

Bài 2: Nông dân thay đổi cách làm, tiết kiệm chi phí trồng lúa

Với mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất lúa, mỗi phụ phẩm được tái sử dụng để tạo ra giá trị mới, mở ra hướng đi thiết thực cho nền nông nghiệp xanh, bền vững và nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam.

Biến rơm rạ thành tài nguyên, giảm gánh nặng môi trường

Phát thải khí nhà kính không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn trực tiếp chi phối năng suất, chất lượng và uy tín của nông sản Việt Nam trong thương mại quốc tế. Các đối tác lớn như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ đều đặt tiêu chuẩn carbon làm hàng rào kỹ thuật. Nếu không chủ động kiểm soát, nông nghiệp Việt Nam sẽ mất cơ hội trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

PGS.TS Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp (ngoài cùng bên phải) trong lần đi kiểm tra về mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất lúa.

Một hướng đi triển vọng là áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất lúa, qua đó rơm rạ sau thu hoạch được tái chế thành nguyên liệu trồng nấm, phân hữu cơ hoặc than sinh học. Mô hình “CARICE” (GHG emission Calculator for Circular in Rice Production) do nhóm của PGS.TS Mai Văn Trịnh phát triển đã chứng minh khả năng giảm phát thải tới trên 40% so với phương thức canh tác truyền thống. 

PGS.TS Mai Văn Trịnh nhấn mạnh, năm 2025 đánh dấu bước ngoặt quan trọng khi Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập thị trường carbon trong nước theo Quyết định 232/QĐ-TTg. Giai đoạn 2025-2028 sẽ là thời kỳ thí điểm, hướng tới vận hành chính thức sàn giao dịch carbon từ năm 2029. Thị trường này cho phép các tổ chức, doanh nghiệp có thể trao đổi, mua bán “tín chỉ carbon” - đơn vị được quy đổi tương đương với 1 tấn CO₂ giảm phát thải.

Bên cạnh đó, Nghị định 119/2025/NĐ-CP vừa được ban hành, bổ sung và hoàn thiện khung pháp lý của Nghị định 06/2022/NĐ-CP, tạo hành lang vận hành thực chất cho thị trường carbon Việt Nam. Nghị định quy định rõ trách nhiệm của các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp trong việc kiểm kê, báo cáo phát thải, đồng thời khuyến khích các mô hình tự nguyện, sáng tạo trong giảm phát thải và hấp thụ carbon.

Tham gia thị trường carbon, nông nghiệp Việt Nam không chỉ góp phần thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050, mà còn mở ra nguồn thu mới từ tín chỉ carbon, giúp nông dân và doanh nghiệp có thêm động lực đầu tư vào sản xuất xanh.

Một trong những ngành đang rất được kỳ vọng sẽ đem lại lợi ích kinh tế từ việc bán tín chỉ carbon là trồng lúa nước, đặc biệt là việc thực hiện Đề án 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng Xanh vùng Đồng bằng Sông Cửu Long.

Để đạt được mục tiêu này, một hướng đi triển vọng là áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất lúa. Hiện nay trong sản xuất lúa có nhiều dạng kinh tế tuần hoàn, nhưng nhìn chung đó là việc tái sử dụng lại các phụ phẩm của lúa để làm nguyên liệu cho việc sản xuất của các giai đoạn sau. Phụ phẩm được sử dụng chủ yếu là rơm, rạ, trấu, ngoài ra còn có cám được chiết xuất thành dầu cám.

Trấu hiện nay được tận dụng làm nguyên liệu cho nhiều sản phẩm thương mại như củi trấu, than sinh học. Phổ biến hơn là sử dụng trấu làm vật liệu che phủ bề mặt ruộng rau màu, giúp ngăn chặn cỏ dại, giảm bốc hơi nước, giảm sâu bệnh và tăng độ phì của đất.

Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh: Sản xuất lúa có nhiều dạng kinh tế tuần hoàn phải đạt được yêu cầu có càng nhiều vòng lặp tuần hoàn càng tốt. Phụ phẩm của quá sản xuất trước làm nguyên liệu cho quá trình sản xuất sau, phải giảm được khối lượng phát sinh thất thải, tăng tỷ lệ sử dụng phụ phẩm thay thế cho các nguyên liệu của quá trình sản xuất sau, giảm lượng đầu vào như phân hoá học, thuốc BVTV do tái sử dụng phụ phẩm của quá trình sản xuất trước.

Một trong những vòng tuần hoàn có hiệu quả cao nhất là rơm được thu gom làm nấm, bã nấm được ủ với chế phẩm sinh học thành phân compost bón lại cho chính ruộng lúa đó, vừa tạo ra thu nhập ngay lập tức cho người nông dân từ bán nấm vừa tăng lượng phân hữu cơ bón ruộng lúa, giảm phân hoá học (do phân hữu cơ chưa các chất hữu cơ, các chất dinh dưỡng đa, trung và vi lượng), tăng độ phì đất, tăng năng suất cây trồng, giảm đốt rơm rạ gây ô nhiễm không khí và giảm phát thải KNK doc ác hoạt động vùi và đốt rơm rạ ngoài đồng,  PGS.TS Mai Văn Trịnh chia sẻ.

Lời giải cho bài toán giảm phát thải

Thực tế hiện nay đã có nhiều doanh nghiệp liên kết cùng các hợp tác xã và các địa phương áp dụng công nghệ máy móc vào cắt rạ từ gốc, tuốt lúa để lại toàn bộ rơm rạ. Số rơm rạ này có thể thu gom để mang về ủ làm phân bón, thức ăn cho gia súc. Hoặc có thể băm nhỏ và phun chế phẩm sinh học vào để phân hủy làm phân bón hữu cơ ngay tại đồng.

Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh: Nguyên tắc của tuần hoàn, cây lúa lấy đi từ đất cái gì thì cây lúa trả lại đất những thứ ấy.

Đối với những vụ thu hoạch lúa trong điều kiện trời mưa kéo dài, ruộng ngập nước, rơm rạ thường được vùi lại ở ruộng, nếu vùi dưới 30 ngày sẽ làm tăng phát thải khí mê-tan so với vùi kỹ trên 30 ngày. Cứ vùi 1 tấn rơm rạ dưới 30 ngày là lượng mê tan phát thải có thể tăng gấp 1,5 lần so với vùi cùng lượng rơm rạ trên 30 ngàyvà nếu vùi 5 rơm rạ dưới 30 ngày, lượng mê tan phát thải có thể tăng 2,68 lần so với vùi cùng lượng rơm rạ trên 30 ngày.

Để đảm bảo độ phì nhiêu của đất người dân khi vùi rơm rạ xuống ruộng cần phải tính toán thời điểm cày xới để vừa đảm bảo về thời vụ, vùi rơm rạ được kỹ (trên 30 ngày) vừa đảm bảo được về năng suất lúa vừa bảo vệ độ phì của đất và bảo vệ môi trường.

Phương án tối ưu nhất để tiết kiệm chi phí và giảm phát thải là thu gom rơm rạ để làm nấm hoặc ủ phân hữu cơ để bón lại ruộng lúa. Trung bình mỗi 1 tấn phân hữu cơ trong đó chiếm 1% đến 2% là hàm lượng nitơ, 0,4% hàm lượng phốt pho, 1,2% làm lượng kali, 20-30% hàm lượng carbon. Khi vùi lại phân hữu cơ này xuống ruộng thì chúng ta sẽ trả lại đất những gì mà cây lúa đã lấy đi, bổ sung thêm chất hữu cơ, đạm, lân, kali và các nguyên tố dinh dưỡng trung, vi lượng khác, cải thiện độ phì đất, giúp đất không bị thoái hóa và bạc màu như chỉ bón phân hóa học.

Hiện nay có công nghệ chuyển đổi rơm rạ và trấu thành than sinh học bằng cách đốt yếm khí, đốt không có oxi, than sinh học này có độ PH=10 nên có tác dụng nâng PH của đất chua, đất phèn rất tốt. Diện tích bề mặt của than sinh học 700m2 đến 1000m2 trên 1gram than, nhờ diện tích bề mặt lớn này mà than sinh học có thể lưu giữ nước các chất dinh dưỡng cho đất. Ngoài việc giảm phát thải, carbon trong than sinh học phân hủy rất chậm có thể nằm trong đất từ 10 đến 100 năm, nó có tác dụng lưu giữ carbon. Vì thế khi bón than sinh học giúp vừa cải tạo đất vừa có tác dụng lưu giữ carbon.

Được biết, trước đây Viện Môi trường Nông nghiệp, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam đã phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc tại Việt Nam (UNDP) triển khai dự án và sáng kiến quan trọng về kinh tế tuần hoàn gắn liền với mục tiêu giảm phát thải và phát triển bền vững. Các dự án đã chứng minh nếu như chúng ta lấy toàn bộ rơm rạ thu hoạch được để thu gom chuyển sang than sinh học và bón lại cho đất thì mang lại giá trị kinh tế cao. Trung bình một 1ha có thể giảm phát thải và lưu giữ carbon được khoảng 11 tấn CO2 tương đương trên 1ha trên 1 vụ sản xuất so với canh tác truyền thống vùi rơm rạ tươi và tưới ngập thường xuyên.

Theo PGS.TS Mai Văn Trịnh: Điều này đúng nguyên tắc của tuần hoàn, cây lúa lấy đi từ đất cái gì thì cây lúa trả lại đất những thứ ấy, thông thường nếu lấy rơm rạ mang đi bán khi ấy những chất quan trọng cho đất trong rơm rạ sẽ bị mang đi ra khỏi ruộng, gây sự thiếu hụt dinh dưỡng, nghèo kiệt và thoái hoá do suy giảm hữu cơ đấy. Nhưng sau sơ chế trả lại vị trí cũ, các chất đạm lân, kali, các chất trung, vi lượng được trả lại thì cây lúa mùa vụ tiếp theo được sử dụng.

Có thể thấy việc triển khai các mô hình trồng lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở nhiều địa phương hiện nay không chỉ góp phần giảm phát thải khí nhà kính mà còn mở ra cơ hội phát triển kinh tế tuần hoàn và tham gia thị trường carbon cho ngành lúa gạo Việt Nam.

Khi có sự hỗ trợ bởi cơ chế đo đếm, xác nhận tín chỉ carbon minh bạch và chính sách phù hợp, những mô hình này sẽ tạo thêm động lực để nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chuyển đổi sang sản xuất xanh, nâng cao sức cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bài tiếp theo (Bài 4): Tận dụng tài nguyên bản địa, giảm chi phí sản xuất nông nghiệp

Lê Khanh - Minh Vỹ - Lê Tâm