Nông nghiệp tuần hoàn - Tiết kiệm tài nguyên, tạo sinh kế bền vững. Bài 5: Giảm phát thải, tiết kiệm năng lượng, kiến tạo nền nông nghiệp xanh

MTXD - Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025–2035 đặt mục tiêu cắt giảm khí nhà kính, đặc biệt là khí mê-tan từ canh tác lúa, đã góp phần thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và nâng cao giá trị nông sản.

Bài 1: Tạo sinh kế từ phụ phẩm nông nghiệp

Bài 2: Nông dân thay đổi cách làm, tiết kiệm chi phí trồng lúa

Bài 3: Khép kín vòng tuần hoàn, nâng giá trị hạt gạo Việt Nam

Bài 4: Tận dụng tài nguyên bản địa, giảm chi phí sản xuất nông nghiệp

Thông qua đổi mới kỹ thuật canh tác, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và hoàn thiện cơ chế chính sách, đề án đã hướng tới xây dựng nền sản xuất xanh, tuần hoàn, bền vững, tạo cơ hội để nông sản Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.

Thúc đẩy canh tác tiết kiệm tài nguyên

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp, yêu cầu phát triển nông nghiệp không chỉ dừng lại ở nâng cao năng suất mà còn phải gắn với sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và giảm tác động đến môi trường.

Những sản phẩm không đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải và phát triển bền vững có nguy cơ gặp nhiều rào cản khi tiếp cận các thị trường xuất khẩu lớn. Vì vậy, giảm phát thải trong trồng trọt đang trở thành yêu cầu tất yếu, đồng thời mở ra hướng đi mới cho ngành nông nghiệp chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều sâu.

Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025–2035 góp phần thúc đẩy sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và nâng cao giá trị nông sản.

Ông Nguyễn Hồng Phong, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nông nghiệp Tiến Nông cho rằng: Giảm phát thải cần được nhìn nhận là trách nhiệm chung của toàn ngành, từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến người trực tiếp sản xuất trên đồng ruộng. Khi nhận thức về trách nhiệm đối với môi trường, xã hội và tương lai ngành nông nghiệp được nâng cao, các giải pháp giảm phát thải trong toàn bộ quá trình sản xuất mới có thể được triển khai đồng bộ và mang lại hiệu quả thực chất.

Thực tế, giảm phát thải không chỉ là câu chuyện cắt giảm lượng khí nhà kính phát sinh mà còn gắn chặt với việc tiết kiệm chi phí đầu vào, sử dụng hợp lý nước tưới, phân bón, nhiên liệu và các nguồn lực sản xuất.

Việc tối ưu hóa quy trình canh tác giúp nông dân giảm những khoản chi không cần thiết, hạn chế lãng phí tài nguyên, đồng thời nâng cao hiệu quả kinh tế trên mỗi đơn vị diện tích.

Đề án 1 triệu ha vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp, ngành trồng trọt đang ghi nhận nhiều mô hình nghiên cứu, ứng dụng tiến bộ kỹ thuật do các viện, trường triển khai. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để hoàn thiện quy trình canh tác xanh, nhân rộng các giải pháp tiết kiệm nước, phân bón và năng lượng, hướng tới nâng cao chất lượng nông sản gắn với bảo vệ môi trường.

Việc thiết lập hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định kết quả giảm phát thải (MRV), xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về phát thải được xem là nhiệm vụ quan trọng. Khi có dữ liệu đầy đủ và phương pháp đánh giá thống nhất, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người sản xuất sẽ có căn cứ để theo dõi hiệu quả của từng giải pháp, từ đó điều chỉnh quy trình canh tác theo hướng tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải.

Hiện nay Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tập trung hoàn thiện những chính sách còn thiếu, xây dựng các gói giải pháp kỹ thuật và thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại những diện tích lúa kém hiệu quả. Cùng với việc quản lý chặt chẽ và cải tiến quy trình sử dụng vật tư nông nghiệp đầu vào, ngành cũng nghiên cứu các giải pháp sử dụng đất nhằm tăng khả năng lưu trữ, hấp thụ carbon.

Những định hướng này cho thấy giảm phát thải cần được triển khai từ khâu lựa chọn cây trồng, tổ chức sản xuất đến sử dụng vật tư, quản lý đất và xử lý phụ phẩm sau thu hoạch. Khi từng công đoạn được tối ưu, nông nghiệp không chỉ giảm lượng khí nhà kính phát sinh mà còn hạn chế tiêu hao nguồn lực, giảm chi phí sản xuất và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Tiết kiệm nước, phân bón, tận dụng phụ phẩm để phát triển nông nghiệp tuần hoàn

Dù có nhiều tiềm năng, quá trình chuyển đổi sang trồng trọt phát thải thấp vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Tập quán canh tác lúa ngập nước kéo dài, thói quen đốt rơm rạ sau thu hoạch và việc sử dụng phân bón chưa hợp lý vẫn tồn tại ở nhiều địa phương, làm gia tăng phát thải khí nhà kính, gây ô nhiễm môi trường và lãng phí nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng.

Người nông dân – chủ thể trực tiếp trên đồng ruộng – cần từng bước thay đổi tập quán canh tác, mạnh dạn tiếp cận kỹ thuật mới.

Bên cạnh đó, cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất phát thải thấp chưa thực sự đủ sức hấp dẫn; hệ thống dữ liệu phục vụ kiểm kê, giám sát và đánh giá phát thải còn thiếu đồng bộ. Đây là những vấn đề cần sớm được tháo gỡ để tạo động lực cho người dân và doanh nghiệp chuyển đổi phương thức sản xuất.

Theo ông Nguyễn Hồng Phong: “Hệ thống công cụ đo đếm và tính toán phát thải trong trồng trọt cần được xây dựng đầy đủ, thống nhất. Việc sớm ban hành bộ công cụ chuẩn sẽ giúp các địa phương, đơn vị sản xuất và người nông dân chủ động theo dõi, đánh giá lượng phát thải trên diện tích canh tác, từ đó lựa chọn giải pháp phù hợp”.

Đáng chú ý, các công cụ này không chỉ phục vụ mục tiêu kiểm kê khí nhà kính mà còn có thể hỗ trợ đánh giá hiệu quả sử dụng đầu vào, xác định những khâu gây lãng phí nước, phân bón và nhiên liệu. Đây là cơ sở để từng bước hình thành quy trình sản xuất vừa tiết kiệm chi phí, vừa đáp ứng yêu cầu giảm phát thải và nâng cao chất lượng nông sản.

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, các mô hình canh tác giảm phát thải đã bước đầu mang lại kết quả tích cực. Tại một số vùng chuyên canh lúa, nông dân chuyển từ phương thức canh tác ngập nước liên tục sang tưới ngập – khô xen kẽ. Giải pháp này giúp giảm lượng khí mê-tan phát sinh, đồng thời tiết kiệm nước tưới và giảm áp lực lên nguồn nước phục vụ sản xuất.

Thay vì phụ thuộc vào lượng vật tư đầu vào ngày càng lớn, sản xuất nông nghiệp cần hướng đến sử dụng hiệu quả từng nguồn lực, bảo đảm cây trồng được cung cấp đủ dinh dưỡng nhưng không gây lãng phí. Cách tiếp cận này vừa giúp giảm áp lực lên môi trường đất, nước, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế và tạo nền tảng cho các quy trình sản xuất nông sản an toàn, bền vững.

Một hướng đi khác có ý nghĩa quan trọng là xử lý và tận dụng phụ phẩm sau thu hoạch. Thay vì đốt rơm rạ ngoài đồng, nông dân có thể sử dụng nguồn nguyên liệu này để sản xuất phân hữu cơ, trồng nấm hoặc phục vụ những mục đích phù hợp khác. Cách làm này giúp hạn chế khói bụi, giảm phát thải, đồng thời biến phụ phẩm vốn bị xem là chất thải thành nguồn tài nguyên phục vụ sản xuất.

Có thể thấy, giảm phát thải trong trồng trọt là một giải pháp mang tính đồng bộ, đòi hỏi sự vào cuộc của toàn bộ hệ thống. Nhà nước cần sớm hoàn thiện cơ chế, chính sách, đặc biệt là cơ chế tài chính nhằm hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp, đồng thời khuyến khích tham gia thị trường tín chỉ carbon. Doanh nghiệp giữ vai trò đầu tàu trong đổi mới công nghệ, xây dựng các chuỗi sản xuất nông sản phát thải thấp.

Người nông dân – chủ thể trực tiếp trên đồng ruộng – cần từng bước thay đổi tập quán canh tác, mạnh dạn tiếp cận kỹ thuật mới. Cùng với đó, các viện nghiên cứu và trường đại học tiếp tục đồng hành, cung cấp cơ sở khoa học và các giải pháp thực tiễn. Khi các mắt xích này được kết nối chặt chẽ, ngành trồng trọt Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội, tạo dựng lợi thế cạnh tranh cho một nền nông nghiệp xanh và phát triển bền vững.

Lê Khanh - Minh Vỹ - Lê Tâm