Quản lý tài sản kết cấu hạ tầng sau đầu tư – “điểm mù” dữ liệu cản trở khai thác nguồn lực công

MTXD -Từ thực tiễn quản lý tài sản kết cấu hạ tầng (KCHT) trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk cho thấy, một trong những nút thắt lớn nhất hiện nay không nằm ở khâu đầu tư xây dựng mà ở giai đoạn “hậu đầu tư” – khi công trình đã hoàn thành nhưng dữ liệu quản lý chưa đầy đủ, hồ sơ bàn giao thiếu đồng bộ, chưa ghi tăng tài sản, chưa xác lập đơn vị vận hành cụ thể. Điều này không chỉ làm suy giảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công mà còn tiềm ẩn nguy cơ thất thoát tài sản Nhà nước, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực khai thác nguồn lực hạ tầng để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Quản lý tài sản KCHT là một nội dung cốt lõi trong hệ thống quản lý tài sản công, được quy định xuyên suốt tại Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, Luật Xây dựng năm 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020), Luật Đất đai năm 2024 cùng các nghị định hướng dẫn thi hành. Tuy nhiên, qua rà soát thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, chuỗi quản lý sau đầu tư vẫn tồn tại nhiều khoảng trống đáng lo ngại.

Theo sơ đồ tổng hợp quản lý tài sản KCHT trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, phạm vi tài sản KCHT rất rộng, bao gồm ít nhất 8 nhóm chính: giao thông đường bộ (quốc lộ, tỉnh lộ, đường xã, cầu, cống), cấp nước sạch đô thị, hệ thống thoát nước và xử lý nước thải, chiếu sáng đô thị, công viên cây xanh - quảng trường, chợ và bãi đỗ xe, hạ tầng kỹ thuật ngầm đô thị và hệ thống thu gom, trung chuyển, xử lý chất thải rắn. Đây là khối tài sản công có giá trị đặc biệt lớn, tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người dân và năng lực cạnh tranh của địa phương.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là quá trình quản lý hiện nay vẫn còn nặng về “đầu tư xong là xong”. Nhiều công trình sau khi hoàn thành chỉ tập trung vào quyết toán, giải ngân vốn mà chưa hoàn tất quy trình ghi tăng tài sản theo quy định. Trong chuỗi quản lý chuẩn gồm 8 bước từ nghiệm thu, bàn giao đưa vào sử dụng, ghi tăng tài sản, giao đơn vị quản lý, cập nhật dữ liệu bản đồ hiện trạng, lập kế hoạch bảo trì, theo dõi khai thác đến kiểm tra đánh giá hiệu quả – chỉ cần thiếu một mắt xích là toàn bộ hệ thống quản trị tài sản công bị đứt gãy.

Thực trạng được chỉ ra khá rõ: có công trình hoàn thành nhưng chưa ghi tăng tài sản; chưa mở sổ kế toán hoặc chỉ ghi chép mang tính hình thức; hồ sơ pháp lý, hồ sơ hoàn công và biên bản bàn giao thiếu hoặc không đồng bộ; không xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm quản lý, vận hành. Cá biệt, nhiều tài sản ngoài thực địa tồn tại nhưng không hiện diện đầy đủ trên hồ sơ quản lý. Đây là rủi ro pháp lý lớn, bởi nếu không có dữ liệu thật thì không thể quản lý thật.

Theo checklist dữ liệu bắt buộc, một tài sản KCHT muốn được quản lý đúng phải có tối thiểu 10 nhóm dữ liệu nền tảng, gồm: danh mục và mã tài sản; vị trí, tọa độ, bản đồ; hồ sơ pháp lý và quyết toán; biên bản bàn giao; nguyên giá và giá trị còn lại; hiện trạng kỹ thuật; đơn vị quản lý vận hành; kế hoạch bảo trì; hình thức khai thác doanh thu – chi phí (nếu có); tình trạng lấn chiếm, hư hỏng hoặc vướng mắc phát sinh. Đây là những dữ liệu cốt lõi để phục vụ cả quản trị tài chính, kỹ thuật lẫn pháp lý.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm cũng đã được phân tầng khá rõ. Cấp tỉnh giữ vai trò định hướng, HĐND tỉnh giám sát và quyết định chính sách, UBND tỉnh tổ chức thực hiện. Trong đó, cơ quan tài chính cấp tỉnh hướng dẫn chế độ ghi tăng tài sản, bảo toàn và khai thác dữ liệu; các sở chuyên ngành chịu trách nhiệm tổng hợp dữ liệu chuyên môn; UBND cấp xã, phường và đơn vị trực tiếp quản lý là nơi phải kiểm kê, ghi chép và cập nhật hiện trạng thực tế. Đáng chú ý, trong nhóm tài sản giao thông đường bộ, không gian ngầm đô thị, cấp nước sạch đô thị, Sở Xây dựng là đầu mối quản lý chuyên ngành, chịu trách nhiệm hướng dẫn, kiểm tra và tổng hợp.

Nhưng thực tế cho thấy, nhiều địa phương vẫn tồn tại tình trạng “quản lý hình thức”: báo cáo chung chung, thiếu số liệu kiểm chứng, không có bản đồ hiện trạng, không xác định người chịu trách nhiệm trực tiếp. Dữ liệu trên phần mềm và dữ liệu thực địa nhiều nơi còn chênh lệch. Một số công trình chưa có kế hoạch bảo trì định kỳ, chưa cập nhật biến động hàng năm, dẫn tới khó xác định giá trị còn lại cũng như khả năng khai thác.

Điều đáng lo hơn là nếu không chuẩn hóa dữ liệu tài sản, địa phương sẽ đánh mất cơ hội huy động nguồn lực từ chính những công trình đã đầu tư. Bởi muốn khai thác tài sản công hiệu quả – từ cho thuê, liên doanh, liên kết đến xã hội hóa – thì điều kiện tiên quyết là phải có dữ liệu sạch, hồ sơ pháp lý rõ ràng và hiện trạng minh bạch.

Từ góc độ quản trị công, đây không còn là câu chuyện kỹ thuật đơn thuần mà là vấn đề chiến lược tài chính công. Một tuyến đường, một nhà máy nước, một hệ thống thoát nước hay một khu chợ nếu không được ghi nhận đúng giá trị, đúng hiện trạng và đúng chủ thể quản lý thì sẽ không thể trở thành nguồn lực phát triển.

Đắk Lắk đang đặt mục tiêu tăng cường hiệu quả sử dụng tài sản công, bảo đảm quản lý đúng pháp luật, đúng công năng và đúng dữ liệu. Tuy nhiên, để đạt được điều này, điều cần làm trước tiên là chuyển từ tư duy “quản lý hồ sơ” sang “quản lý thực địa”, từ báo cáo hình thức sang cơ sở dữ liệu sống. Bởi như nguyên tắc cốt lõi của quản lý tài sản KCHT đã chỉ ra: Không có dữ liệu thật thì không có quản lý thật; không quản lý thật thì không thể khai thác hiệu quả nguồn lực từ tài sản công./.

Việt Hồng