MTXD – Ngày 23/10, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo phổ biến các quy định pháp luật và Kế hoạch quốc gia quản lý, loại trừ các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal. Tại hội thảo, các chuyên gia cho biết tỷ lệ thu hồi môi chất lạnh từ thiết bị hết vòng đời tại Việt Nam hiện dưới 0,1%, trong khi lượng môi chất tồn trữ trong các thiết bị đang vận hành có thể tạo ra nguồn phát thải lớn nếu không được quản lý phù hợp.

Ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phát biểu tại hội thảo ngày 23/10.

Tỷ lệ thu hồi môi chất lạnh còn thấp

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Bùi Đức Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Việt Nam tham gia Công ước Vienna về bảo vệ tầng ô-dôn và Nghị định thư Montreal từ năm 1994, đồng thời phê chuẩn Bản sửa đổi, bổ sung Kigali năm 2019.

Trong hơn 30 năm thực hiện các cam kết quốc tế, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả trong quản lý, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn, triển khai lộ trình kiểm soát HCFC và giảm dần tiêu thụ HFC. Theo thống kê của Ban Thư ký Ô-dôn được ông Hiếu dẫn tại hội thảo, tính đến tháng 8/2026, các hoạt động này đã góp phần giảm khoảng 260 triệu tấn CO₂ tương đương tại Việt Nam.

Cùng với việc hoàn thiện chính sách, công tác quản lý đang từng bước mở rộng từ kiểm soát nhập khẩu, tiêu thụ sang toàn bộ vòng đời của các chất được kiểm soát, bao gồm sử dụng, thu gom, thu hồi, tái chế, tái sinh, tái sử dụng và xử lý. Đây là hướng tiếp cận nhằm hạn chế phát thải ra môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Theo bà Bùi Huyền Thương, đại diện Công ty Cổ phần Tư vấn Năng lượng và Môi trường (VNEEC), kết quả kiểm kê các chất được kiểm soát theo Nghị định thư Montreal cho thấy, năm 2024, lượng môi chất lạnh tồn trữ trong các thiết bị đang vận hành tại Việt Nam vào khoảng 49.000 tấn. Nếu lượng môi chất này phát thải ra môi trường, mức tác động có thể tương đương khoảng 85 triệu tấn CO₂.

Dự báo đến năm 2030, lượng phát thải từ môi chất lạnh thải ra môi trường có thể đạt đỉnh khoảng 95 triệu tấn CO₂ tương đương. Trong khi đó, lượng môi chất lạnh tồn trữ trên toàn quốc dự kiến đạt đỉnh vào năm 2039, với khoảng 83.000 tấn.

Đáng chú ý, tỷ lệ thu hồi môi chất lạnh từ các thiết bị hết vòng đời hiện chưa đạt 0,1%. Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, phần lớn lượng môi chất trong các thiết bị bị thải bỏ chưa được thu hồi, dẫn đến nguy cơ phát thải trực tiếp ra khí quyển.

Xét theo lĩnh vực sử dụng, điều hòa không khí dân dụng chiếm tỷ trọng lớn nhất, với 51% tổng khối lượng môi chất lạnh tồn trữ và 44% lượng phát thải. Trong khi đó, ngành lạnh công nghiệp chiếm khoảng 16% khối lượng môi chất nhưng đóng góp tới 24% tổng lượng phát thải, tương đương khoảng 20 triệu tấn CO₂.

Theo bà Thương, lạnh công nghiệp là lĩnh vực có tiềm năng giảm phát thải đáng kể thông qua thu hồi môi chất, bởi nhiều thiết bị được tập trung tại nhà máy, kho lạnh và cơ sở sản xuất. Đây cũng là nhóm có khả năng tiếp cận thuận lợi hơn để triển khai các hoạt động thu gom, tái chế và quản lý theo quy định.

Về phân bố địa bàn, TP.HCM chiếm khoảng 34% lượng môi chất lạnh trên toàn quốc, tiếp đến là Hà Nội với 20%, Hải Phòng và Đồng Nai cùng khoảng 5%. Từ kết quả này, nhóm nghiên cứu đề xuất ưu tiên phát triển mạng lưới thu gom, tái chế và xử lý tại TP.HCM, Đồng Nai và các khu vực tập trung nhiều thiết bị lạnh.

Quang cảnh hội thảo.

Siết quản lý vòng đời, chủ động lộ trình giảm môi chất

Tại hội thảo, bà Nguyễn Đặng Thu Cúc, Phó trưởng Phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ô-dôn - Cục Biến đổi khí hậu, cho biết Việt Nam đã từng bước nội luật hóa các cam kết quốc tế thông qua Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Đặc biệt, Quyết định số 496/QĐ-TTg ngày 11/6/2024 của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Kế hoạch quốc gia về quản lý, loại trừ các chất làm suy giảm tầng ô-dôn và chất gây hiệu ứng nhà kính được kiểm soát.

Theo lộ trình được trình bày, hạn ngạch nhập khẩu HCFC của Việt Nam hiện còn 1.300 tấn/năm và sẽ tiếp tục giảm, hướng tới mức khoảng 100 tấn/năm vào năm 2030, trước khi tiến tới loại trừ hoàn toàn việc sử dụng HCFC từ năm 2040. Đối với HFC, Việt Nam thực hiện lộ trình giảm dần tiêu thụ, với mục tiêu đến năm 2045 giảm 80% so với mức tiêu thụ cơ sở.

Việc giảm hạn ngạch đặt ra yêu cầu chuyển đổi công nghệ, đồng thời tăng cường thu hồi và tái chế môi chất từ các thiết bị đang vận hành hoặc đã hết vòng đời. Theo bà Cúc, nếu không hình thành được nguồn môi chất tái chế đáp ứng yêu cầu chất lượng, hoạt động bảo dưỡng các thiết bị sử dụng môi chất cũ, trong đó có R-22, sẽ gặp áp lực khi nguồn cung mới bị thu hẹp.

Bên cạnh đó, Nghị định số 06/2022/NĐ-CP đã quy định trách nhiệm đăng ký, báo cáo đối với các nhóm tổ chức liên quan đến sản xuất, nhập khẩu, sử dụng các chất được kiểm soát và thiết bị có chứa những chất này. Các đơn vị thuộc diện thực hiện phải gửi báo cáo hằng năm cho Cục Biến đổi khí hậu trước ngày 15/1.

Đối với thiết bị lạnh, điều hòa không khí có công suất danh định trên 90.000 BTU/h và thiết bị lạnh công nghiệp có công suất điện trên 40 kW, quy định thu gom môi chất khi thiết bị đến cuối vòng đời đã được áp dụng từ ngày 1/1/2024. Hoạt động thu gom phải bảo đảm yêu cầu về trang thiết bị và nhân lực kỹ thuật; môi chất sau thu hồi cần được tái sử dụng, tái chế hoặc xử lý theo quy định tương ứng.

Việt Nam cũng đã ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 76:2023/BTNMT về thu gom, vận chuyển, lưu giữ, tái chế, tái sử dụng và xử lý các chất được kiểm soát. Theo định hướng quản lý, việc tái chế, tái sử dụng cần được ưu tiên khi đáp ứng yêu cầu kỹ thuật; trường hợp không thể tái chế, tái sử dụng mới thực hiện xử lý, tiêu hủy theo quy định.

Tuy nhiên, kết quả kiểm kê của VNEEC cho thấy hệ thống thu gom và xử lý hiện vẫn còn hạn chế. Lực lượng bảo dưỡng thiết bị nhỏ có khoảng 200.000 thợ tự do, trong khi số kỹ thuật viên và giảng viên nguồn được đào tạo thông qua dự án HPMP II lần lượt mới ở mức hơn 3.000 người và 280 người.

Những hạn chế về thiết bị thu gom, chi phí đầu tư, kỹ năng kỹ thuật và cơ chế khuyến khích khiến hoạt động thu hồi môi chất chưa trở thành thực hành phổ biến. Ngoài ra, mạng lưới tái chế, tiêu hủy còn phân bố chưa đồng đều; dữ liệu về lượng môi chất từ các thiết bị nhỏ và hoạt động sửa chữa ngoài hệ thống báo cáo cũng chưa được thống kê đầy đủ.

Tại hội thảo, đại diện Daikin chia sẻ về xu hướng sử dụng môi chất lạnh mới và công nghệ làm mát tiên tiến. Panasonic giới thiệu sáng kiến thí điểm thu mua, thu gom điều hòa không khí đã qua sử dụng để tái chế tại Việt Nam từ tháng 10/2026, gắn với trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu (EPR).

Các đại biểu đồng thời được giới thiệu công cụ RefNEXT, được phát triển trong khuôn khổ hợp tác giữa Cục Biến đổi khí hậu và Liên minh Khí hậu và Không khí sạch (CCAC). Công cụ đang được vận hành thử nghiệm nhằm hỗ trợ theo dõi, quản lý, báo cáo các hoạt động liên quan đến chất được kiểm soát và kết nối các đơn vị cung cấp dịch vụ thu gom, tái chế, xử lý.

Thông qua hội thảo, Cục Biến đổi khí hậu hướng tới tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu thiết bị, cơ sở sửa chữa và đơn vị xử lý. Việc mở rộng mạng lưới thu gom, nâng cao năng lực kỹ thuật, hoàn thiện dữ liệu và thúc đẩy tái chế môi chất lạnh được xác định là những nội dung quan trọng để thực hiện lộ trình giảm phát thải, bảo vệ tầng ô-dôn và phát triển các giải pháp làm mát bền vững tại Việt Nam.

ANH HÀO