Đà Nẵng - 10 mỏ cát và phép thử năng lực quản trị tài nguyên - Minh bạch để ngăn ngừa hệ lụy

MTXD - Tiếp nối những phân tích của kỳ trước về những điểm tích cực từ quyết định của thành phố Đà Nẵng trong việc phê duyệt danh mục 10 khu vực khoáng sản không đấu giá quyền khai thác khoáng sản nhằm cung cấp vật liệu cho Dự án đầu tư xây dựng tổng thể Bến cảng container Liên Chiểu, quyết định này cũng đặt ra nhiều yêu cầu đối với công tác quản lý nhà nước. Đây là hoạt động liên quan trực tiếp đến tài sản công, tài nguyên thiên nhiên, môi trường và lợi ích kinh tế của các tổ chức, cá nhân tham gia khai thác. Nếu thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ, những thuận lợi về thủ tục có thể trở thành nguy cơ phát sinh bất cập trong quá trình thực hiện.

Thứ nhất, nguy cơ thiếu minh bạch trong lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp được cấp phép khai thác. Đây là vấn đề cần được quan tâm hàng đầu. Thông thường, đấu giá quyền khai thác khoáng sản tạo ra cơ chế cạnh tranh giữa các tổ chức, cá nhân đủ điều kiện, qua đó góp phần bảo đảm tính công khai, minh bạch và tăng khả năng thu ngân sách từ tài nguyên. Trong khi đó, khi khu vực được xác định thuộc diện không đấu giá, việc lựa chọn tổ chức được cấp phép cần được thực hiện theo đúng điều kiện, trình tự và thẩm quyền pháp luật quy định.

Theo khoản 1b Điều 55 Luật Địa chất và khoáng sản, đối với trường hợp khai thác khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng phục vụ các công trình, dự án thuộc diện đặc thù, giấy phép được cấp trực tiếp cho nhà thầu thi công, nhà đầu tư hoặc chủ đầu tư. Trường hợp các chủ thể này không đề nghị cấp giấy phép thì cơ quan có thẩm quyền có thể cấp cho tổ chức, cá nhân khác đáp ứng điều kiện theo luật định, với yêu cầu khoáng sản khai thác chỉ được cung cấp cho công trình, dự án tương ứng. Quy định này đặt ra yêu cầu phải làm rõ: Chủ đầu tư hoặc nhà thầu thi công có trực tiếp đề nghị cấp giấy phép khai thác hay không? Nếu không trực tiếp khai thác, đơn vị nào được đề xuất hoặc lựa chọn để thực hiện? Có bao nhiêu doanh nghiệp tham gia đề nghị cấp phép? Tiêu chí đánh giá năng lực tài chính, kỹ thuật, kinh nghiệm và khả năng cung ứng vật liệu được xây dựng như thế nào? Có công khai danh sách đơn vị được cấp phép, phạm vi và sản lượng khai thác hay không?

Khai thác cát nếu không được kiểm soát theo cơ sở khoa học có nguy cơ tác động tiêu cực đến môi trường, dòng chảy và hệ sinh thái sông.

Đặc biệt, cần kiểm tra mối quan hệ lợi ích giữa doanh nghiệp khai thác, chủ đầu tư, nhà thầu thi công và các đơn vị cung ứng vật liệu. Việc không đấu giá không đồng nghĩa với việc cơ quan quản lý được tùy ý lựa chọn doanh nghiệp. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, thiếu công khai thông tin hoặc phát sinh tình trạng ưu ái một số doanh nghiệp, nguy cơ hình thành lợi ích nhóm và cạnh tranh không bình đẳng cần được đặt ra để kiểm tra, xác minh.

Thứ hai, nguy cơ thất thoát tài nguyên và giảm nguồn thu ngân sách nhà nước. Khoáng sản là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Vì vậy, việc khai thác phải bảo đảm sử dụng tiết kiệm, hiệu quả và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính. Khi áp dụng cơ chế không đấu giá, Nhà nước không có được khoản thu hình thành từ cạnh tranh trả giá giữa các nhà đầu tư như trong trường hợp tổ chức đấu giá.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa Nhà nước không thu được tiền từ hoạt động khai thác. Theo Điều 98 và Điều 99 Luật Địa chất và khoáng sản, tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản về nguyên tắc vẫn phải nộp tiền cấp quyền khai thác, trừ các trường hợp được luật quy định miễn, đồng thời phải thực hiện các nghĩa vụ thuế, phí và nghĩa vụ tài chính khác. Do đó, cần kiểm soát các vấn đề như trữ lượng khoáng sản được xác định làm căn cứ cấp phép, giá tính tiền cấp quyền khai thác, tỷ lệ thu tiền cấp quyền áp dụng đối với từng loại khoáng sản, phương pháp xác định sản lượng khai thác thực tế, việc kê khai, nộp thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường, công tác quyết toán tiền cấp quyền theo sản lượng thực tế.

Một nguy cơ khác là việc khai báo sản lượng thấp hơn thực tế, khai thác vượt công suất hoặc khai thác ngoài ranh giới được cấp phép. Nếu không có hệ thống giám sát độc lập và đối chiếu dữ liệu thường xuyên, việc kiểm soát khối lượng khoáng sản thực tế đưa ra khỏi mỏ sẽ gặp nhiều khó khăn.

Thứ ba, nguy cơ khai thác vượt nhu cầu thực tế hoặc sử dụng khoáng sản sai mục đích. Theo yêu cầu quản lý được công bố, khoáng sản khai thác từ các khu vực được phê duyệt chỉ được sử dụng để phục vụ Dự án Bến cảng container Liên Chiểu, không được mua bán, trao đổi, chuyển nhượng hoặc sử dụng cho công trình, dự án khác. Đây là một yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm tài nguyên được huy động đúng mục đích.

Tuy nhiên, trên thực tế, việc kiểm soát có thể phát sinh khó khăn khi khối lượng cát khai thác lớn, nhiều đơn vị tham gia vận chuyển, nhiều điểm tập kết và nhiều nhà thầu cùng sử dụng vật liệu. Cần đặc biệt đề phòng các tình huống có thể xảy ra như việc khai thác vượt khối lượng được cấp phép để bán ra thị trường, khai báo cát phục vụ cảng nhưng thực tế cung cấp cho dự án khác, hợp thức hóa nguồn gốc cát không rõ ràng bằng hồ sơ vận chuyển của dự án, xuất hóa đơn không tương ứng với khối lượng thực tế, có sự chênh lệch giữa khối lượng khai thác, vận chuyển, tiếp nhận và nghiệm thu, điều chuyển vật liệu qua các điểm tập kết mà không có chứng từ kiểm soát đầy đủ.

Nếu xảy ra những tình huống này, không chỉ gây thất thoát tài nguyên mà còn có thể làm sai lệch số liệu quyết toán, nghĩa vụ tài chính và trách nhiệm quản lý của các chủ thể liên quan. Vì vậy, cần thiết lập hệ thống quản lý khép kín từ mỏ đến công trường, có khả năng truy xuất nguồn gốc từng chuyến hàng và đối chiếu sản lượng theo thời gian thực.

Thứ tư, nguy cơ tác động tiêu cực đến môi trường, dòng chảy và hệ sinh thái sông. Đây là vấn đề đặc biệt đáng quan tâm bởi 9 trong số 10 khu vực được phê duyệt là cát sông, tập trung tại khu vực lưu vực sông Thu Bồn, khu vực còn lại là cát cửa sông Cu Đê. Khai thác cát nếu không được kiểm soát theo cơ sở khoa học có thể gây ra những tác động như thay đổi cao độ đáy sông và mặt cắt lòng dẫn, gia tăng nguy cơ xói lở bờ sông, ảnh hưởng đến chế độ dòng chảy và khả năng thoát lũ, làm biến đổi môi trường sống của các loài thủy sinh, gây đục nước, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nước, tác động đến công trình giao thông thủy, thủy lợi và các công trình ven sông. Đặc biệt, đối với khu vực sông Thu Bồn, cần đánh giá tác động khai thác cát trong mối liên hệ tổng thể với tình trạng xói lở, bồi lắng và biến động dòng chảy tại các đoạn sông. Không thể chỉ căn cứ vào trữ lượng cát có thể khai thác để quyết định khối lượng cho phép lấy đi. Việc xác định sản lượng phải đồng thời dựa trên khả năng phục hồi tự nhiên của lòng dẫn, điều kiện địa chất thủy văn, yêu cầu bảo vệ bờ sông và an toàn phòng, chống thiên tai. Đối với khu vực cửa sông Cu Đê, cần xem xét thêm tác động đến quá trình bồi tụ, xói lở cửa sông, vùng ven biển và các hệ sinh thái liên quan.

Đáng lưu ý, cơ chế đặc thù tại khoản 1c Điều 55 đối với khoáng sản nhóm III có quy định không phải thực hiện một số thủ tục về đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường và đăng ký môi trường trong trường hợp thuộc phạm vi điều chỉnh. Tuy nhiên, hồ sơ dự án đầu tư khai thác vẫn phải thể hiện nội dung về kỹ thuật an toàn, bảo vệ môi trường và ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường.

Do đó, không thể hiểu cơ chế đặc thù là cho phép bỏ qua trách nhiệm bảo vệ môi trường. Ngược lại, trong trường hợp một số thủ tục môi trường được đơn giản hóa, cơ quan quản lý càng cần tăng cường các biện pháp giám sát thực tế, quan trắc và kiểm tra việc chấp hành các yêu cầu bảo vệ môi trường.

Thứ năm, nguy cơ thiếu đồng bộ trong quản lý giữa cơ quan cấp phép, cơ quan môi trường và chính quyền địa phương. Việc quản lý 10 khu vực khoáng sản trải rộng trên nhiều địa bàn đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều cơ quan, đơn vị. Trong đó, cơ quan có thẩm quyền cấp phép phải kiểm soát ranh giới, trữ lượng và công suất khai thác, cơ quan chuyên môn về môi trường phải theo dõi việc thực hiện các yêu cầu bảo vệ môi trường, chính quyền cơ sở phải giám sát hoạt động tại địa bàn và kịp thời phát hiện vi phạm. Nếu không xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm, cơ chế phối hợp và quy trình trao đổi dữ liệu, rất dễ xảy ra tình trạng quản lý chồng chéo hoặc bỏ trống trách nhiệm.

Đặc biệt, cần tránh tình trạng cơ quan cấp phép chỉ tập trung vào thủ tục hành chính, trong khi công tác giám sát khai thác thực tế, vận chuyển và sử dụng vật liệu chưa được triển khai tương xứng. Một hệ thống quản lý hiệu quả phải xác định được trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp chính quyền và từng cá nhân được giao nhiệm vụ.

Thứ sáu, nguy cơ phát sinh tranh chấp, phản ánh và ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân địa phương. Hoạt động khai thác cát tại các khu vực sông có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, đặc biệt là các hộ dân sinh sống ven sông, sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và sử dụng nguồn nước. Những vấn đề có thể phát sinh có thể xảy ra như sạt lở đất sản xuất và đất ở ven sông, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của người dân, gia tăng phương tiện vận chuyển gây mất an toàn giao thông, tiếng ồn - bụi và các tác động phát sinh từ hoạt động khai thác, tập kết vật liệu, nguy cơ ảnh hưởng đến công trình hạ tầng và công trình dân sinh. Do đó, việc tổ chức khai thác cần gắn với cơ chế tiếp nhận phản ánh, kiểm tra hiện trường và giải quyết kịp thời kiến nghị của người dân.

ĐÌNH HIỆP