Đường An: Từ phân loại rác đến quản trị môi trường m

MTXD - Áp lực chất thải rắn sinh hoạt đang gia tăng trong khi nhiều địa phương vẫn loay hoay với bài toán phân loại và xử lý. Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ đầu tư cho khâu thu gom và xử lý thì khó tạo ra chuyển biến bền vững. Từ việc triển khai Đề án phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn gắn với Kế hoạch "Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp", xã Đường An (TP Hải Phòng) đang từng bước hình thành mô hình quản trị môi trường dựa trên sự tham gia của cả hệ thống chính trị và cộng đồng dân cư.

Giải bài toán môi trường từ nơi chất thải phát sinh
Chất thải rắn sinh hoạt đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với phát triển bền vững ở nhiều địa phương. Cùng với tốc độ đô thị hóa và gia tăng dân số, lượng rác phát sinh ngày càng lớn, trong khi hạ tầng thu gom, trung chuyển và xử lý chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.
Bài toán đặt ra không chỉ là xử lý nhanh hơn lượng rác phát sinh mà là thay đổi cách quản lý chất thải ngay từ nơi phát sinh. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 khi xác định phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn là quy định bắt buộc, hướng tới giảm lượng chất thải phải xử lý, tăng tái chế, tái sử dụng và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách chỉ được khẳng định khi mỗi địa phương xây dựng được cách tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Đối với xã Đường An, việc triển khai Đề án xuất phát từ chính yêu cầu thực tiễn. Mỗi ngày, trên địa bàn phát sinh khoảng 25 tấn chất thải rắn sinh hoạt. Nếu toàn bộ lượng chất thải này tiếp tục được thu gom theo phương thức truyền thống, áp lực đối với hệ thống vận chuyển và xử lý sẽ ngày càng lớn. Vì vậy, địa phương xác định phân loại chất thải tại nguồn không chỉ là yêu cầu thực hiện Luật Bảo vệ môi trường mà còn là giải pháp trọng tâm để đổi mới công tác bảo vệ môi trường, chuyển từ tư duy xử lý chất thải sang quản lý chất thải ngay từ nơi phát sinh. Đây cũng là định hướng xuyên suốt trong quá trình địa phương triển khai Đề án phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn và các nhiệm vụ bảo vệ môi trường trên địa bàn.

Thứ 7 hàng tuần mọi người dân Đường An tự giác tham gia làm vệ sinh môi trường trong khu dân cư

Từ chủ trương đến cơ chế thực thi
Điểm khác biệt trong cách triển khai của Đường An là không tách Đề án phân loại chất thải khỏi công tác quản lý môi trường nói chung. Địa phương coi đây là một cấu phần của quá trình đổi mới phương thức quản lý môi trường ở cơ sở, trong đó chính quyền giữ vai trò kiến tạo, các tổ chức chính trị - xã hội giữ vai trò kết nối, còn người dân là chủ thể trực tiếp thực hiện. Chính vì vậy, Đề án được triển khai đồng thời với Kế hoạch "Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp", tạo sự thống nhất giữa quản lý nhà nước và phong trào quần chúng. Chính sự liên kết này giúp Đề án không dừng lại ở việc thực hiện một quy định pháp luật, mà trở thành động lực thúc đẩy thay đổi phương thức quản lý môi trường ở địa phương.
Để Đề án đi vào thực chất, Đường An không lựa chọn cách triển khai theo từng đợt phát động mà tổ chức lại toàn bộ quy trình quản lý chất thải trên địa bàn. Bắt đầu từ nơi phát sinh, người dân được hướng dẫn phân loại riêng chất thải hữu cơ, chất thải có khả năng tái chế và chất thải còn lại; đồng thời chính quyền rà soát hiện trạng phát sinh chất thải, đánh giá năng lực thu gom, cải tạo các điểm tập kết và từng bước hoàn thiện điều kiện phục vụ thu gom sau phân loại. Quan điểm xuyên suốt của địa phương là phân loại chất thải chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi toàn bộ chuỗi quản lý, từ hộ gia đình đến thu gom, vận chuyển và xử lý cuối cùng, được tổ chức thống nhất. Chỉ khi các khâu này vận hành đồng bộ, việc phân loại tại nguồn mới tạo ra hiệu quả thực chất đối với công tác bảo vệ môi trường.
Để quy trình đó vận hành hiệu quả, địa phương đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các lực lượng tham gia. Chính quyền giữ vai trò điều phối, kiểm tra và đôn đốc thực hiện; Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị - xã hội tập trung tuyên truyền, vận động; các thôn trực tiếp hướng dẫn, giám sát việc phân loại tại từng hộ gia đình; lực lượng Công an tăng cường kiểm tra, xử lý các hành vi vi phạm; đơn vị thu gom thực hiện thu gom đúng quy trình sau phân loại. Sự phân công rõ người, rõ việc không chỉ bảo đảm trách nhiệm của từng lực lượng mà còn hình thành cơ chế phối hợp xuyên suốt giữa các chủ thể tham gia. Chính cơ chế này giúp Đề án được triển khai thống nhất, tránh tình trạng mỗi khâu thực hiện theo một cách khác nhau và tạo nền tảng để việc phân loại chất thải được duy trì lâu dài.
Một bước chuyển đáng chú ý trong quá trình triển khai là Đường An từng bước chuyển từ giai đoạn tuyên truyền, vận động sang nâng cao tính thực thi của Đề án. Theo chỉ đạo của UBND xã, đơn vị thu gom không tiếp nhận chất thải rắn sinh hoạt chưa được phân loại theo quy định. Quy định này không nhằm tạo thêm ràng buộc đối với người dân mà để bảo đảm mọi khâu trong chuỗi quản lý chất thải đều vận hành thống nhất. Khi trách nhiệm của hộ gia đình, đơn vị thu gom và chính quyền được kết nối bằng cơ chế thực hiện thống nhất, việc phân loại chất thải không còn dừng ở hoạt động tuyên truyền hay vận động mà trở thành một quy trình quản lý thường xuyên. Đây cũng là điểm khác biệt trong cách làm của Đường An khi chuyển trọng tâm từ khuyến khích người dân tham gia sang xây dựng cơ chế để việc phân loại được duy trì bền vững.

Đến Đường An là thấy xanh, sạch, đẹp-môi trường trong lành 

Khi người dân trở thành trung tâm của quản trị môi trường
Ngay trong giai đoạn đầu triển khai, Đề án đã bước đầu tạo chuyển biến về cả kết quả thực hiện và nhận thức của cộng đồng. Đến giữa tháng 5/2026, toàn xã có 4.648/9.839 hộ gia đình thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, đạt 47,24%; khoảng 25 tấn chất thải rắn sinh hoạt phát sinh mỗi ngày được thu gom đạt 100%, trong đó 98% được xử lý hợp vệ sinh.
Đáng chú ý, cùng với những kết quả bước đầu, cách ứng xử của người dân đối với chất thải sinh hoạt cũng đang có sự thay đổi. Từ việc coi toàn bộ rác thải là loại chất thải cần thu gom và xử lý, nhiều hộ gia đình đã chủ động phân loại ngay tại nguồn, tận dụng chất thải hữu cơ để ủ thành phân compost, thu gom riêng các loại chất thải có khả năng tái chế và từng bước hạn chế sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần. Đây là những chuyển biến ban đầu, góp phần giảm lượng chất thải phải xử lý cuối cùng và tạo nền tảng để từng bước hình thành nếp sống thân thiện với môi trường trong cộng đồng.
Bên cạnh những kết quả bước đầu, Đường An cũng thẳng thắn nhìn nhận tỷ lệ hộ dân tham gia phân loại vẫn chưa đạt như kỳ vọng; hạ tầng phục vụ thu gom sau phân loại, nguồn lực đầu tư và việc duy trì thói quen của người dân vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện. Đây cũng là những thách thức mà nhiều địa phương đang gặp phải khi chuyển từ mô hình thu gom truyền thống sang quản lý chất thải theo chuỗi và thực hiện phân loại tại nguồn theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường. Điều này cho thấy phân loại chất thải tại nguồn không phải nhiệm vụ có thể hoàn thành trong thời gian ngắn. Để mô hình vận hành bền vững, địa phương phải đồng thời duy trì công tác tuyên truyền, hoàn thiện hạ tầng và tăng cường kiểm tra, giám sát nhằm bảo đảm tất cả các khâu trong chuỗi quản lý chất thải được thực hiện thống nhất.

"Sáng -xanh - sạch- đẹp"-  là tư duy, hành động của mọi người dân xã Đường An 

Hướng tới mô hình phát triển xanh bền vững
Song song với việc triển khai Đề án, Đường An tiếp tục duy trì Kế hoạch "Toàn dân chung tay bảo vệ môi trường, vì một Việt Nam xanh - sạch - đẹp", đưa các tiêu chí môi trường vào xây dựng Gia đình xanh - sạch - đẹp, Thôn xanh - sạch -đẹp, Trường học xanh - sạch - đẹp và Doanh nghiệp xanh - sạch - đẹp. Qua đó, bảo vệ môi trường không chỉ là nhiệm vụ của chính quyền mà từng bước trở thành tiêu chí trong xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, góp phần duy trì kết quả của Đề án một cách lâu dài.
Ở góc độ quản lý, điều Đường An hướng tới không chỉ là nâng tỷ lệ phân loại chất thải mà là hình thành cơ chế để việc bảo vệ môi trường được duy trì thường xuyên, với sự tham gia của chính quyền, các tổ chức đoàn thể và người dân. Đây cũng là nền tảng để công tác quản lý chất thải từng bước chuyển từ vận động sang vận hành theo cơ chế ổn định, lâu dài.
Thực tiễn tại Đường An cho thấy, hiệu quả của công tác bảo vệ môi trường không bắt đầu từ các nhà máy xử lý rác hay những dự án đầu tư lớn, mà bắt đầu từ cách mỗi địa phương tổ chức quản lý chất thải ngay tại nơi phát sinh. Khi chính quyền xây dựng được cơ chế điều hành thống nhất, các tổ chức chính trị - xã hội phát huy vai trò kết nối và người dân chủ động thực hiện phân loại tại nguồn, chuỗi quản lý chất thải sẽ vận hành đồng bộ và bền vững. Đó cũng là giá trị cốt lõi mà mô hình của Đường An mang lại: không chỉ giải quyết bài toán rác thải trước mắt, mà từng bước hình thành phương thức quản trị môi trường hiện đại, tạo nền tảng cho phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững ở cấp cơ sở.

HOÀNG HƯƠNG