Giải pháp thúc đẩy phát triển xanh và giảm phát thải trong một số lĩnh vực ngành xây dựng tại Việt Nam

 

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp, chiến tranh khu vực và khủng hoảng năng lượng ,yêu cầu phát triển xanh và giảm phát thải khí CO2 đã và đang trở thành xu thế

tất yếu trên toàn cầu. Đối với ngành xây dựng , với vai trò là một trong những lĩnh vực kinh tế tiêu thụ năng lượng và phát thải lớn ,đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi theo hướng phát triển trên đây.

Định hướng phát triển chiến lược trong kỷ nguyên tới của Đảng và nhà nước Việt Nam đã tập trung cụ thể và rõ ràng cho phát triển bền vững . Chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số, nhưng phát triển nhanh vẫn phải đảm bảo yêu cầu bảo vệ môi trường , tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải. Quá trình đô thị hóa tại Việt nam đang diễn ra nhanh chóng . Hiện nay sau cải cách tinh gọn bộ máy chính quyền 2 cấp, Việt Nam hiện có 34 tỉnh , thành phố với hơn 900 đô thị .Tốc độ đô thị hóa năm 2025 khoảng 45% , dự báo đến năm 2030 là 50% . Nhu cầu xây dựng đô thị và hệ thống hạ tầng , đặc biệt hệ thống giao thông quốc gia và giao thông đô thị đang gia tăng mạnh mẽ . càng làm gia tăng áp lực lên tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Vì vậy, việc thúc đẩy phát triển xanh và giảm phát thải trong một số lĩnh vực xây dựng không chỉ là trách nhiệm của ngành mà còn là cơ hội để nâng cao chất lượng phát triển của các địa phương và quốc gia .

Được biết đến với tên gọi thành phố Xanh, Ecopark hội tụ hàng loạt ưu điểm vượt trội về cảnh quan, kiến trúc và lối quy hoạch thông minh, đề cao sự sáng tạo, hiệu quả trong việc cung cấp dịch vụ - tiện ích phong phú và hiện đại cho cư dân.

2. Thực trạng phát thải trong ngành xây dựng

Tổng phát thải khí CO₂ của Việt Nam năm 2024 đạt khoảng 371 triệu tấn, với mức phát thải bình quân đầu người 3,67 tấn/năm, cho thấy xu hướng tăng nhanh cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Trước đó, năm 2022, tổng phát thải khoảng 344 triệu tấn CO₂, trong đó lĩnh vực năng lượng chiếm hơn 63%

Điều này cho thấy áp lực giảm phát thải tại Việt Nam là rất lớn, đặc biệt trong các ngành tiêu thụ năng lượng cao như lĩnh vực giao thông ,xây dựng phát triển đô thị và sản xuất vật liệu xây

dựng.

Ngành xây dựng với tốc độ tăng trưởng cao bình quân 10-12% trong những năm qua, hiện cũng là ngành tiêu thụ nhiều năng lượng và phát thải khí CO₂ lớn thứ hai trong nền kinh tế quốc

dân.

- Sản xuất vật liệu xây dựng ( xi măng, thép, gạch…)

- Giao thông ( vật liệu ,máy móc, vận chuyển ......)

- Xây dựng đô thị và vận hành công trình ( thi công , vật liêu ,điều hòa, chiếu sáng, tiêu thụ điện năng trong phát triển đô thị và các tòa nhà) Hiện nay chưa có dữ liệu khảo sát đánh giá chính xác, theo nhiều nghiên cứu, lĩnh vực xây dựng và vận hành công trình chiếm tới 20–30% tổng tiêu thụ năng lượng và phát thải khoảng 15-20% tổng lượng phát thải CO₂ của cả nước . Nếu kể cả lĩnh vực giao thông , vận tải thì tiêu thụ năng lương khoảng 60- 65 % tổng năng lương tiêu thu và phát thải khí CO₂ chiếm khoảng 20- 25% tổng lượng phát thải của quốc gia.

Năm 2022 ngành xây dưng khi chưa sát nhập với ngành Giao thông đã phát thải hơn 100

triệu tấn CO₂ tương đương, trong đó sản xuất xi măng chiếm khoảng 80% .Riêng ngành xi măng phát thải khoảng 60–80 triệu tấn CO₂ mỗi năm

Trong bài tham luận này chưa đề cập tới ngành giao thông vận tải . Tuy nhiên đay là ngành cũng phát thải khí CO₂ lớn: Tiêu thụ năng lượng khoảng 30% tổng lương tiêu thụ quốc gia ,Phát thải CO₂ hiện tại: khoảng 30–33 triệu tấn/năm , khoảng 7% quốc gia. Xu hướng: có thể lên tới 90 triệu tấn vào 2030 . Trong Hội thảo này tập trung đề cập một số giải pháp thúc đảy phục vụ định hướng phát triển Xanh và giảm phát thải trong một số lĩnh vực ngành xây dựng Việt Nam như quy hoạch xây dựng phát triển đô thị , xây dựng và vận hành các tòa nhà và sản xuất vật liệu xây dựng.

Tại Việt Nam, công tác phát triển công trình Xanh trong những năm gần đây đã được quanm tâm . Hiện nay đã có 258 công trình xây dựng đã đạt và được cấp chứng chỉ Công trình Xanh.

Với mục tiêu trở thành đô thị môi trường, Đà Nẵng đang đứng trước nhiều cơ hội để hiện thực hóa các cam kết giảm phát thải

Trong số đó phàn lớn là các công trình sản xuất , công trình nhà ở căn hộ thuơng mại và công trình công cộng cao tầng đã đạt và được cấp chứng chỉ công trình xanh của các tổ chức CTX trong nước và quốc tế như EDGE, LOTUS, LEED,…Tuy nhiên cho thấy trên đay cũng là số lương khiêm tôn trong hàng trăm hàng nghìn công trình cao tâng được xây dựng tại các đô thị của Việt Nam. Hiện nay tại Việt nam vẫn chưa ban hành Quy chuẩn kỹ thuật QCVN và các Tiêu chuẩn TCVN về công trình xanh , do vậy việc áp dung công trình xanh trong lĩnh vức xây dựng công trình còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở các dự án lớn , công trình cao tầng , công trình thương mại hoặc dự án đầu tư xây dựng có yếu tố nước ngoài.

3. Định hướng phát triển xanh trong lĩnh vực xây dựng phát triển đô thị và sản xuất VLXD

Phát triển xanh và giảm phát thải trong các lĩnh vực xây dựng trên đạt được dựa trên nguyên tắc sau:

- Sử dụng hiệu quả tài nguyên ( vật tư , năng lương , tài nguyên nước và sử dụng đất…)

- Giảm thiểu phát thải khí CO₂, thông qua công nghệ và giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả.

- Tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, khí hậu cực đoan, thiên tai.

- Đảm bảo sức khỏe và tiện nghi cho người sử dụng

3.1. Quy hoạch xây dựng đô thị bền vững

- Phát triển đô thị nén, hạn chế mật độ xây dựng và mở rộng tràn lan

- Tăng tỷ lệ diện tích cây xanh, mặt nước

- Phát triển Đô thị năng lượng thấp

- Tối ưu hóa hệ thống giao thông công cộng

Khái niệm phát triển đô thị Xanh và đô thị phát thải thấp

Mục đích chính của thiết kế đô thị năng lượng thấp là giảm tối thiểu các nguồn tiêu thụ và sử dụng hiệu quả về năng lượng.

Định hướng phát triển đô thị Xanh và giảm phát thải , không chỉ là tạo dựng các vùng phát thải thấp trong đô thị , mà cần đươc thực hiên đồng bộ trong quá trình quy hoach và cải tạo chỉnh trang đô thị.

• Đô thị xanh

Là một đô thị đảm bảo tổng thể hài hòa của ba yếu tố: Môi trường xanh – kinh tế xanh – xã hội xanh.

Đô thị xanh không chỉ là tiết kiệm năng lượng mà ở đó cư dân sống trong khu đô thị phải cảm thấy hài lòng, được thụ hưởng các điều kiện về hạ tầng kĩ thuật và hạ tầng xã hội đồng bộ, phải có công viên, không giân xanh có chỗ cho trẻ nhỏ vui chơi và học tập thì mới gọi là một cuộc sống xanh.

- Đô thị xanh tận dụng được lợi thế vùng khí hậu và địa hình tự nhiên của khu vưc Những đô thị có qui mô trung bình và nhỏ có lợi thế phát triển đô thị làng nghề, đô thị du lịch. Các đô thị này cho phép khai thác hiệu quả tài nguyên, tận dụng được nguồn lực và hạn chế bê tông hoá bề mặt đô thị .Với ưu điểm có nhiều không gian xanh, đô thị này tạo môi trường sống tốt, đảm bảo sức khoẻ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

Trong đô thị xanh có hệ thống giao thông công cộng kết nối thuận tiện , giảm thiểu tối đa phương tiện giao thông cá nhân .

• Đô thị phát thải thấp

Mục đích chính của thiết kế đô thị năng lượng thấp là giảm tối thiểu các nguồn tiêu thụ năng lượng chính trong đô thị như xây dựng nhà ở, sản xuất , thương mại và giao thông.

Trong đó mục tiêu chính mà đô thị năng lượng thấp hay phát thải tháp phải đạt được:

- Tối ưu hiệu quả năng lượng hạ tầng đô thị

- Giảm thiểu nhu cầu năng lượng của các công trình trong đô thị

- Tối đa hiệu quả năng cung cấp năng lượng\

- Sử dụng tối đa năng lượng tái tạo

- Giảm thiểu tiêu thụ nước, khám phá tiềm năng năng lượng cho nước thải và chất thải

- Giảm thiểu nhu cầu giao thông, và tối ưu hệ thống giao thông

- Giảm thiểu tiêu thụ năng lượng hệ thống giao thông

• Tối ưu hiệu quả năng lượng hạ tầng đô thị

- Bố trí mặt bằng đô thị:

- Thiết kế đô thị phân tích chiếu sáng bề mặt đô thị , kết hợp với phân tích gió nhằm tối ưu bóng đổ, hướng và khoảng cách giữa công trình đối với ánh sáng mặt trời và gió.

- Đảo nhiệt: là hiện tượng mật độ xây dựng quá cao , bề mặt và không gian đô thị bị bê

- tông hóa

- Nước thải và chất thải rắn:

- Tái sử dụng nước thải và chất thải rắn và sử dụng chúng như những nguồn năng lượng cần thiết cho đô thị sử dụng năng lượng hiệu quả. Những nhà máy điện rác là một hướng phát triển đúng đắn cho công tác xử lí rác thải đô thị.

- Giao thông trong đô thị:

- Giao thông trực tiếp hoặc gián tiếpgóp phần tiêu thụ năng lượng chủ yếu trong đô thị.

Tiếng ồndo giao thông chiếm 80% tiếng ồn trong đô thị. Các công trình phải đóng kín cửa để tránh tiếng ồn và do đó phải sử dụng điều hòa nhiệt độ nhiều hơn dẫn đến tiêu thụ năng lượng nhiều hơn.

Ảnh MH- Internet

3.2. Xây dựng công trình Xanh

Khái niệm Công trình xanh được hiểu là công trình, trong vòng đời của nó có thể tiết kiệm được các tài nguyên (bao gồm cả năng lượng, đất, nước và vật liệu) ở mức tối đa, bảo vệ môi trường và giảm thiểu ô nhiễm, và mang đến cho con người sức khỏe, chất lượng sống, tổ chức không gian hiệu quả, nhằm đạt được sự hài hòa giữa môi trường và con người.

Để phát triển công trình xanh, cần thiết phải ủng hộ sự phát triển hài hòa giữa đô thị và nông thôn, các khái niệm về vòng tròn hoạt động kinh tế và tình trạng không gian đô thị nén, để đề cập đến những khả năng tiềm tàng của việc sử dụng hiệu quả năng lượng, đất, nước và vật liệu với sự tham gia của toàn thể xã hội và để giải quyết một cách thỏa đáng mối quan hệ biện chứng giữa việc sử dụng hiệu quả năng lượng, đất, nước và vật liệu với việc bảo vệ môi trường và các chức năng kiến trúc.

Để phát triển công trình xanh, rất cần phải gắn nó với những cải tiến về công nghệ, đi theo con đường công nghiệp hóa với đặc thù khoa học và công nghệ cao, tiêu thụ ít năng lượng và gây ô nhiễm môi trường ở mức tối thiểu.

Để phát triển công trình xanh, cần thiết phải chú ý đến việc sử dụng hiệu quả về mặt kinh tế, phải kiểm tra và tính toán chi phí và lợi nhuận một cách tổng thể bằng cách quan tâm đến toàn bộ

vòng đời của công trình, để hướng dẫn nhu cầu và sự phát triển của thị trường, để phù hợp với tình trạng kinh tế của địa phương, và ủng hộ tinh thần đơn giản và tự nhiên , không hào nhoáng phô trương và hoang phí.

Công tác quy hoạch, thiết kế, xây dựng và vận hành công trình Xanh cần dựa trên các tiêu chí sau đây:

- Địa điểm xây dựng: Sử dụng đất tiết kiệm, hiểu quả và bảo vệ môi trường sinh thái, cảnh quan của khu vực xây dựng;

- Sử dụng năng lượng tiết kiệm hiệu quả;

- Tiết kiệm và bảo vệ tài nguyên nước

- Tiết kiệm và sử dụng hiểu quả các loại vật tư, vật liệu xây dựng trong thiết kế và xây dựng công trình;

- Đảm bảo chất lượng không khí và môi trường bên trong công trình xây dựng;

- Giảm thiểu chất thải và ô nhiễm của quá trình sử dụng và vận hành công trình đối với môi trường xung quanh;

- Thích ứng với hiện trượng biến đổi khí hậu , khả năng ứng phó với tác động của thiên tai.

Một số nguyên tắc giảm sử dụng năng lượng trong các công trình xây dựng theo hướng làm mát bền vững:

- Tận dụng thông gió tự nhiên, ánh sáng tự nhiên

- Giảm phụ thuộc vào hệ thống điều hòa không khí

- Áp dụng các tiêu chuẩn của các hệ thống đánh giá cấp chứng chỉ Công trình Xanh như LOTUS, EDGE ,LEED …

- Vật liệu tái chế, tái sử dụng ,Vật liệu ít phát thải carbon

- Sử dụng năng luợng tái tạo

4. Giải pháp giảm phát thải trong sản xuất vật liệu xây dựng

4.1. Giảm phát thải trong sản xuất vật liệu

- Áp dụng công nghệ sản xuất sạch hơn

- Sử dụng nhiên liệu thay thế trong sản xuất xi măng

- Phát triển vật liệu mới như bê tông xanh

4.2. Nâng cao hiệu quả thi công

- Sử dụng máy móc tiết kiệm năng lượng

- Tối ưu hóa vận chuyển và logistics

- Ứng dụng công nghệ BIM để giảm lãng phí

4.3. Tối ưu vận hành công trình

- Sử dụng hệ thống quản lý năng lượng thông minh

- Ứng dụng năng lượng tái tạo (điện mặt trời mái nhà)

- Sử dụng thiết bị tiết kiệm điện

4.4. Cơ chế chính sách và tài chính

- Hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn công trình xanh

- Khuyến khích tài chính (tín dụng xanh, ưu đãi thuế)

- Áp dụng cơ chế định giá carbon

4.5 Vai trò và mức phát thải của lĩnh vực sản xuất xi măng

Ngành xi măng là “điểm nóng phát thải” trong lĩnh vực xây dựng, do:

- Phản ứng hóa học nung clinker (chiếm >60% phát thải)

- Sử dụng nhiên liệu hóa thạch (~30%)

- Tiêu thụ điện (~10%)

• Giảm clinker – giải pháp then chốt

- Thay thế 20% clinker bằng tro bay hoặc xỉ lò cao có thể giúp giảm ~20% lượng CO₂ trong sản xuất xi măng

- Hiệu quả cao

- Phù hợp điều kiện Việt Nam (do có nguồn tro xỉ nhiệt điện lớn)

- Gắn với kinh tế tuần hoàn

• Mục tiêu giảm phát thải ngành xi măng

- Mục tiêu:

o < 650 kg CO₂/tấn xi măng vào năm 2030

o ~550 kg CO₂/tấn vào năm 2050

o Chính sách và định hướng của Chính phủ

- Khuyến khích:

o Sử dụng chất thải làm nguyên liệu thay thế

o Tăng tỷ lệ vật liệu tái chế (~30%)

o Tăng sử dụng nhiên liệu thay thế (~15%)

• Chính sách và định hướng của Chính phủ

- Quy định kiểm kê khí nhà kính:

o Theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP

o Yêu cầu các cơ sở xây dựng lớn phải kiểm kê và báo cáo phát thải

• Doanh nghiệp xi măng

- Các doanh nghiệp lớn (VICEM, Fico-YTL…) đã:

o Áp dụng nhiên liệu thay thế (rác thải, biomass)

o Tăng hiệu quả năng lượng

o Hướng tới sản xuất xi măng ít carbon

• Công nghệ và giải pháp thực tế

- Công nghệ lò quay hiện đại giúp giảm tiêu hao năng lượng

- Ứng dụng tro bay, xỉ thép:

o Giảm phát thải

o Giảm khai thác tài nguyên

o Giảm chi phí sản xuất

5. Thách thức đặt ra

- Chi phí đầu tư ban đầu cao

- Thiếu nguồn nhân lực chuyên môn về công trình xanh

- Nhận thức của chủ đầu tư còn hạn chế

- Hệ thống tiêu chuẩn chưa đồng bộ

6. Cơ hội và triển vọng

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, mở ra nhiều cơ hội:

- Thu hút đầu tư quốc tế vào lĩnh vực xây dựng xanh

- Phát triển thị trường vật liệu xanh

- Nâng cao chất lượng sống đô thị

- Tăng năng lực cạnh tranh của ngành xây dựng

7. Kết luận

Phát triển xanh và giảm phát thải trong lĩnh vực xây dựng là xu hướng không thể đảo ngược.

Để đạt được mục tiêu này, cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng.

Việc chuyển đổi sang mô hình xây dựng xanh và sản xuất xanh không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo nền tảng cho phát triển kinh tế bền vững, góp phần hiện thực hóa các cam kết quốc gia về biến đổi khí hậu.

Các giải pháp phát triển Xanh và giảm phát thải trong lĩnh vực xây dựng đô thị và xây dựng các tòa nhà là vô cùng cần thiết để phát triển đô thị bền vững.

GS TS Nguyễn Hữu Dũng

Viện trưởng Viện MTĐT &CN Việt Nam